नाट्यशास्त्रम् 

अध्यायः १

॥ श्रीरस्तु ॥

भरतमुनिप्रणीतं नाट्यशास्त्रम्

अथ प्रथमोऽध्यायः ।

प्रणम्य शिरसा देवौ पितामहमहेश्वरौ ।

नाट्यशास्त्रं प्रवक्ष्यामि ब्रह्मणा यदुदाहृतम् ॥ १॥

समाप्तजप्यं व्रतिनं स्वसुतैः परिवारितम् ।

अनध्याये कदाचित्तु भरतं नाट्यकोविदम् ॥ २॥

मुनयः पर्युपास्यैनमात्रेयप्रमुखाः पुरा ।

पप्रच्छुस्ते महात्मानो नियतेन्द्रियबुद्धयः ॥ ३॥

योऽयं भगवता सम्यग्ग्रथितो वेदसम्मितः ।

नाट्यवेदं कथं ब्रह्मन्नुत्पन्नः कस्य वा कृते ॥ ४॥

कत्यङ्गः किंप्रमाणश्च प्रयोगश्चास्य कीदृशः ।

सर्वमेतद्यथातत्त्वं भगवन्वक्तुमर्हसि ॥ ५॥

तेषां तु वचनं श्रुत्वा मुनीनां भरतो मुनिः ।

प्रत्युवाच ततो वाक्यं नाट्यवेदकथां प्रति ॥ ६॥

भवद्भिः शुचिभिर्भूत्वा तथाऽवहितमानसैः ।

श्रूयतां नाट्यवेदस्य सम्भवो ब्रह्मनिर्मितः ॥ ७॥

पूर्वं कृतयुगे विप्रा वृत्ते स्वायंभुवेऽन्तरे ।

त्रेतायुगेऽथ सम्प्राप्ते मनोर्वैवस्वतस्य तु ॥ ८॥

ग्राम्यधर्मप्रवृत्ते तु कामलोभवशं गते ।

ईर्ष्याक्रोधादिसंमूढे लोके सुखितदुःखिते ॥ ९॥

देवदानवगन्धर्वयक्षरक्षोमहोरगैः ।

जम्बुद्वीपे समाक्रान्ते लोकपालप्रतिष्ठिते ॥ १०॥

महेन्द्रप्रमुखैर्देवैरुक्तः किल पितामहः ।

क्रीडनीयकमिच्छामो दृष्यं श्रव्यं च यद्भवेत् ॥ ११॥

न वेदव्यवहारोऽयं संश्राव्यः शूद्रजातिषु ।

तस्मात्सृजापरं वेदं पञ्चमं सार्ववर्णिकम् ॥ १२॥

एवमस्त्विति तानुक्त्वा देवराजं विसृज्य च ।

सस्मार चतुरो वेदान्योगमास्थाय तत्त्ववित् ॥ १३॥

(नेमे वेदा यतः श्राव्याः स्त्रीशूद्राद्यासु जातिषु ।

वेदमन्यत्ततः स्रक्ष्ये सर्वश्राव्यं तु पञ्चमम् ॥)

धर्म्यमर्थ्यं यशस्यं च सोपदेश्यं ससङ्ग्रहम् ।

भविष्यतश्च लोकस्य सर्वकर्मानुदर्शकम् ॥ १४॥

सर्वशात्रार्थसम्पन्नं सर्वशिल्पप्रवर्तकम् ।

नाट्याख्यं पञ्चमं वेदं सेतिहासं करोम्यहम् ॥ १५॥

एवं सङ्कल्प्य भगवान् सर्ववेदाननुस्मरन् ।

नाट्यवेदं ततश्चक्रे चतुर्वेदाङ्गसम्भवम् ॥ १६॥

जग्राह पाठ्यमृग्वेदात्सामभ्यो गीतमेव च ।

यजुर्वेदादभिनयान् रसानाथर्वणादपि ॥ १७॥

वेदोपवेदैः सम्बद्धो नाट्यवेदो महात्मना ।

एवं भगवता सृष्टो ब्रह्मणा सर्ववेदिना ॥ १८॥

उत्पाद्य नाट्यवेदं तु ब्रह्मोवाच सुरेश्वरम् ।

इतिहासो मया सृष्टः स सुरेषु नियुज्यताम् ॥ १९॥

कुशला ये विदग्धाश्च प्रगल्भाश्च जितश्रमाः ।

तेष्वयं नाट्यसंज्ञो हि वेदः संक्राम्यतां त्वया ॥ २०॥

तच्छृत्वा वचनं शक्रो ब्रह्मणा यदुदाहृतम् ।

प्राञ्जलिः  प्रणतो भूत्वा प्रत्युवाच पितामहम् ॥ २१॥

ग्रहणे धारणे ज्ञाने प्रयोगे चास्य सत्तम ।

अशक्ता भगवन् देवा  अयोग्या नाट्यकर्मणि ॥ २२॥

य इमे वेदगुह्यज्ञा ऋषयः संशितव्रताः ।

एतेऽस्य ग्रहणे शक्ताः प्रयोगे धारणे तथा ॥ २३॥

श्रुत्वा तु  शक्रवचनं मामाहाम्बुजसम्भवः ।

त्वं पुत्रशतसंयुक्तः प्रयोक्ताऽस्य भवानघ ॥ २४॥

आज्ञापितो विदित्वाऽहं नाट्यवेदं पितामहात् ।

पुत्रानध्यापयामास प्रयोगं चापि तत्त्वतः ॥ २५॥

शाण्डिल्यं चैव वात्स्यं च कोहलं दत्तिलं तथा ।

जटिलम्बष्टकौ चैव तण्डुमग्निशिखं तथा ॥ २६॥

सैन्धवं  सपुलोमानं शाड्वलिं विपुलं तथा ।

कपिञ्जलिं वादिरं च यमधूम्रायणौ तथा ॥ २७॥

जम्बुध्वजं काकजङ्घं स्वर्णकं तापसं तथा ।

कैदारिं शालिकर्णं च दीर्घगात्रं च शालिकम् ॥ २८॥

कौत्सं ताण्डायनिं चैव पिङ्गलं चित्रकं तथा ।

बन्धुलं भल्लकं चैव मुष्ठिकं सैन्धवायनम् ॥ २९॥

तैतिलं भार्गवं चैव शुचिं बहुलमेव च ।

अबुधं बुधसेनं च पाण्डुकर्णं सुकेरलम् ॥ ३०॥

ऋजुकं मण्डकं चैव शम्बरं वञ्जुलं तथा ।

मागधं सरलं चैव कर्तारं चोग्रमेव च ॥ ३१॥

तुषारं पार्षदं चैव गौतमं बादरायणम् ।

विशालं शबलं चैव सुनामं मेषमेव च ॥ ३२॥

कालियं भ्रमरं चैव तथा पीठमुखं मुनिम् ।

नखकुट्टाश्मकुट्टौ च षट्पदं सोत्तमं तथा ॥ ३३॥

पादुकोपानहौ चैव श्रुतिं चाषस्वरं तथा ।

अग्निकुण्डाज्यकुण्डौ च वितण्ड्य ताण्ड्यमेव च ॥ ३४॥

कर्तराक्षं हिरण्याक्षं कुशलं दुस्सहं तथा ।

लाजं भयानकं चैव बीभत्सं सविचक्षणम् ॥ ३५॥

पुण्ड्राक्षं पुण्ड्रनासं चाप्यसितं सितमेव च ।

विद्युज्जिह्वं महाजिह्वं शालङ्कायनमेव च ॥ ३६॥

श्यामायनं माठरं च लोहिताङ्गं तथैव च ।

संवर्तकं पञ्चशिखं त्रिशिखं शिखमेव च ॥ ३७॥

शङ्खवर्णमुखं शण्डं शङ्कुकर्णमथापि च ।

शक्रनेमिं गभस्तिं चाप्यंशुमालिं शठं तथा ॥ ३८॥

विद्युतं शातजङ्घं च रौद्रं वीरमथापि च ।

पितामहाज्ञयाऽस्माभिर्लोकस्य च गुणेप्सया ॥ ३९॥

प्रयोजितं पुत्रशतं यथाभूमिविभागशः ।

यो यस्मिन्कर्मणि यथा योग्यस्तस्मिन् स योजितः ॥ ४०॥

भारतीं सात्वतीं चैव वृत्तिमारभटीं तथा ।

समाश्रितः प्रयोगस्तु प्रयुक्तो वै मया द्विजाः ॥ ४१॥

परिगृह्य प्रणम्याथ ब्रह्मा विज्ञापितो मया ।

अथाह मां सुरगुरुः कैशिकिमपि योजय ॥ ४२॥

यच्च तस्याः क्षमं द्रव्यं तद् ब्रूहि द्विजसत्तम ।

एवं तेनास्म्यभिहितः प्रत्युक्तश्च मया प्रभुः ॥ ४३॥

दीयतां भगवन्द्रव्यं कैशिक्याः सम्प्रयोजकम् ।

नृत्ताङ्गहारसम्पन्ना  रसभावक्रियात्मिका ॥ ४४॥

दृष्टा मया भगवतो नीलकण्ठस्य नृत्यतः ।

कैशिकी ष्लक्ष्णनैपथ्या श‍ृङ्गाररससम्भवा ॥ ४५॥

अशक्या पुरुषैः सा तु प्रयोक्तुं स्त्रीजनादृते ।

ततोऽसृजन्महातेजा मनसाऽप्सरसो विभुः ॥ ४६॥

नाट्यालङ्कारचतुराः प्रादान्मह्यं प्रयोगतः ।

मञ्जुकेशीं सुकेशीं च मिश्रकेशीं सुलोचनाम् ॥ ४७॥

सौदामिनीं देवदत्तां देवसेनां मनोरमाम् ।

सुदतीं सुन्दरीं चैव विदग्धां विपुलां तथा ॥ ४८॥

सुमालां सन्ततिं चैव सुनन्दां सुमुखीं तथा ।

मागधीमर्जुनीं चैव सरलां केरलां धृतिम् ॥ ४९॥

नन्दां सपुष्कलां चैव कलमां चैव मे ददौ ।

स्वातिर्भाण्डनियुक्तस्तु सह शिष्यैः स्वयम्भुवा ॥ ५०॥

नारदाद्याश्च गन्धर्वा गानयोगे नियोजिताः ।

एवं नाट्यमिदं सम्यग्बुद्ध्वा सर्वैः सुतैः सह ॥ ५१॥

स्वातिनारदसंयुक्तो वेदवेदाङ्गकारणम् ।

उपस्थितोऽहं ब्रह्माणं प्रयोगार्थं कृताञ्जलिः ॥ ५२॥

नाट्यस्य ग्रहणं प्राप्तं ब्रूहि किं करवाण्यहम् ।

एतत्तु वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच पितामहः ॥ ५३॥

महानयं प्रयोगस्य समयः प्रत्युपस्थितः ।

अयं ध्वजमहः श्रीमान् महेन्द्रस्य प्रवर्तते ॥ ५४॥

अत्रेदानीमयं वेदो नाट्यसंज्ञः प्रयुज्यताम् ।

ततस्तस्मिन्ध्वजमहे निहतासुरदानवे ॥ ५५॥

प्रहृष्टामरसंकीर्णे महेन्द्रविजयोत्सवे ।

पूर्वं कृता मया नान्दी ह्याशीर्वचसंयुता ॥ ५६॥

अष्टाङ्गपदसंयुक्ता विचित्रा वेदनिर्मिता ।

तदन्तेऽनुकृतिर्बद्धा यथा दैत्याः सुरैर्जिताः ॥ ५७॥

सम्फेटविद्रवकृता च्छेद्यभेद्याहवाल्मिका ।

ततो ब्रह्मादयो देवाः प्रयोगपरितोषिताः ॥ ५८॥

प्रददुर्मत्सुतेभ्यस्तु सर्वोपकरणानि वै ।

प्रीतस्तु प्रथमं शक्रो दत्तवान्स्वं ध्वजं शुभम् ॥ ५९॥

ब्रह्मा कुटिलकं चैव भृङ्गारं वरुणः शुभम् ।

सूर्यश्छत्रं शिवस्सिद्धिं वायुर्व्यजनमेव च ॥ ६०॥

विष्णुः सिंहासनं   चैव कुबेरो मुकुटं तथा ।

श्राव्यत्वं प्रेक्षणीयस्य ददौ देवी सरस्वती ॥ ६१॥

शेषा ये देवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः ।

तस्मिन्सदस्यभिप्रेतान्नानाजातिगुणाश्रयान् ॥ ६२॥

अंशांशैर्भाषितं भावान् रसान् रूपं बलं तथा ।

दत्तवन्तः प्रहृष्टास्ते मत्सुतेभ्यो दिवौकसः ॥ ६३॥

एवं प्रयोगे प्रारब्धे दैत्यदानवनाशने ।

अभवन्क्षुभिताः सर्वे दैत्या ये तत्र सङ्गताः ॥ ६४॥

विरूपाक्ष पुरोगांश्च विघ्नान्प्रोत्साह्य तेऽब्रुवन् ।

न क्षमिष्यामहे नाट्यमेतदागम्यतामिति ॥ ६५॥

ततस्तैरसुरैः सार्धं विघ्ना मायामुपाश्रिताः ।

वाचश्चेष्टां स्मृतिं चैव स्तम्भयन्ति स्म नृत्यताम् ॥ ६६॥

तथा विध्वंसनं दृष्ट्वा सूत्रधारस्य देवराट् ।

कस्मात्प्रयोगवैषम्यमित्युक्त्वा ध्यानमाविशत् ॥ ६७॥

अथापश्यत्सदो विघ्नैः समन्ताद्परिवारितम् ।

सहेतरैः सूत्रधारं नष्टसंज्ञं जडीकृतम् ॥ ६८॥

उत्थाय त्वरितं शक्रं गृहीत्वा ध्वजमुत्तमम् ॥

सर्वरत्नोज्ज्वलतनुः किञ्चिदुद्वृत लोचनः ॥६९॥

रङ्गपीठगतान्विघ्नानसुरांश्चैव देवराट् ।

जर्जरीकृतदेहांस्तानकरोज्जर्जरेण सः ॥७०॥

निहतेषु च सर्वेषुअ विघ्नेषु सह दानवैः ।

संप्रहृष्य ततो वाक्यमाहुः सर्वे दिवौकसः ॥७१॥

अहो प्रहरणं दिव्यमिदमासादितं त्वया ।

जर्जरीकृतसर्वाङ्गा येनैते दानवाः कृताः ॥७२॥

यस्मादनेन ते विघ्नाः सासुरा जर्जरीकृताः ।

तस्माज्जर्जर एवेति नामतोऽयं भविष्यति ॥७३॥

शेषा ये चैव हिंसार्थमुपयास्यन्ति हिंसकाः ।

दृष्ट्वैव जर्जरं तेऽपि गमिष्यन्त्येवमेव तु ॥७४॥

एवमेवास्त्विति ततः शक्रः प्रोवाच तान्सुरान् ।

रक्षाभूतश्च सर्वेषां भविष्यत्येष जर्जरः ॥७५॥

प्रयोगे प्रस्तुते ह्येवं स्फीते शक्रमहे पुनः ।

त्रासं सञ्जनयन्ति स्म विघ्नाः शेषास्तु नृत्यताम् ॥७६॥

दृष्ट्वा तेषां व्यवसितं दैत्यानां विप्रकारजम् ।

उपस्थितोऽहं ब्रह्माणं सुतैः सर्वैः समन्वितः ॥७७॥

निश्चिता भगवन्विघ्ना नाट्यस्यास्य विनाशने ।

अस्य रक्षाविधिं सम्यगाज्ञापय सुरेश्वर ॥७८॥

ततश्च विश्वकर्माणं ब्रह्मोवाच प्रयत्नतः ।

कुरु लक्षणसम्पन्नं नाट्यवेश्म महामते ॥७९॥

ततोऽचिरेण कालेन विश्वकर्मा महच्छुभम् ।

सर्वलक्षणसम्पन्नं कृत्वा नाट्यगृहं तु सः ॥८०॥

प्रोक्तवान्द्रुहिणं गत्वा सभायान्तु कृताञ्जलीः ।

सज्जं नाट्यगृहं देव तदेवेक्षितुमर्हसि ॥८१॥

ततः सह महेन्द्रेण सुरैः सर्वैश्च सेतरैः ।

आगतस्त्वरितो दृष्टुं द्रुहिणो नाट्यमण्डपम् ॥ ८२॥

दृष्ट्वा नाट्यगृहं ब्रह्मा प्राह सर्वान्सुरांस्ततः ।

अंशभागैर्भवद्भिस्तु रक्ष्योऽयं नाट्यमण्डपः ॥ ८३॥

रक्षणे मण्डपस्याथ विनियुक्तस्तु चन्द्रमाः ।

लोकपालास्तथा दिक्षु विदिक्ष्वपि च मारुताः ॥ ८४॥

नेपथ्यभूमौ मित्रस्तु निक्षिप्तो वरुणोऽम्बरे ।

वेदिकारक्षणे वह्निर्भाण्डे सर्वदिवौकसः ॥ ८५॥

वर्णाश्चत्वार एवाथ स्तम्भेषु विनियोजिताः ।

आदित्याश्चैव रुद्राश्च स्थिताः स्तम्भान्तरेश्वथ ॥ ८६॥

धारणीश्वथ भूतानि   शालास्वप्सरस्तथा ।

सर्ववेश्मसु यक्षिण्यो महीपृष्ठे महोदधिः ॥ ८७॥

द्वारशालानियुक्तौ  तु क्रुतान्तः काल एव च ।

स्थापितौ द्वारपत्रेषु नागमुख्यौ महाबलौ ॥ ८८॥

देहल्यां यमदण्डस्तु शूलं तस्योपरि स्थितम् ।

द्वारपालौ स्थितौ चौभौ  नियतिर्मृत्युरेव च ॥ ८९॥

पार्श्वे च रङ्गपीठस्य महेन्द्रः स्थितवान्स्वयम् ।

स्थापिता मत्तवारण्यां विद्युद्दैत्यनिषूदनी ॥ ९०॥

स्तम्भेषु मत्तवारण्याः स्थापिता  परिपालने ।

भूतयक्षपिशाश्च गुह्यकाश्च महाबलाः ॥ ९१॥

जर्जरे तु विनिक्षिप्तं वज्रं दैत्यनिबर्हणम् ।

तत्पर्वसु विनिक्षिप्ताः सुरेन्द्रा ह्यमितौजसः ॥ ९२॥

शिरःपर्वस्थितो ब्रह्मा द्वितीये शङ्करस्तथा ।

तृतीये च स्थितो विष्णुश्चतुर्थे स्कन्द एव च ॥ ९३॥

पञ्चमे च महानागाः शेषवासुकितक्षकाः ।

एवं विघ्नविनाशाय स्थापिता जर्जरे सुराः ॥ ९४॥

रङ्गपीठस्य मध्ये तु स्वयं ब्रह्मा प्रतिष्ठितः ।

इष्ट्यर्थं रङ्गमध्ये तु क्रियते पुष्पमोक्षणम् ॥ ९५॥

पातालवासिनो ये च यक्षगुह्यकपन्नगाः ।

अधस्ताद्रङ्गपीठस्य रक्षणे ते नियोजिताः ।९६॥

नायकं रक्षतीन्द्रस्तु नायिकां च सरस्वती ।

विदूषकमथौङ्कारः शेशास्तु प्रकृतिर्हरः ॥ ९७॥

यान्येतानि नियुक्तानि दैवतानीह रक्षणे ।

एतान्येवाधिदैवानि  भविष्यन्तीत्युवाच सः ॥ ९८॥

एतस्मिन्नन्तरे देवैः सर्वैरुक्तः पितामहः ।

साम्ना तावदिमे विघ्नाः स्थाप्यन्तां वचसा त्वया ॥ ९९॥

पूर्वं सामं प्रयोक्तव्यं द्वितीयं दानमेव च ।

तयोरुपरि भेदस्तु ततो दण्डः प्रयुज्यते ॥ १००॥

देवानां वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा विघ्नानुवाच ह ।

कस्माद्भवन्तो नाट्यस्य विनाशाय समुत्थिताः ॥ १०१॥

ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा विरूपाक्षोऽब्रवीद्वचः ।

दैत्यैर्विघ्नगणैः सार्धं सामपूर्वमिदं ततः ॥ १०२॥

योऽयं भगवता सृष्टो नाट्यवेदः सुरेच्छया ।

प्रत्यादेशोऽयमस्माकं सुरार्थं भवता कृतः ॥ १०३॥

तन्नैतदेवं कर्तव्यं त्वया लोकपितामह ।

यथा देवस्तथा दैत्यास्त्वत्तः सर्वे विनिर्गताः ॥ १०४॥

विघ्नानां वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा वचनमब्रवीत् ।

अलं वो मन्युना दैत्या विषादं त्यजतानघाः ॥ १०५॥

भवतां देवतानां च शुभाशुभविकल्पकः ।

कर्मभावान्वयापेक्षी नाट्यवेदो मया कृतः ॥ १०६॥

नैकान्ततोऽत्र भवतां देवानां चानुभावनम् ।

त्रैलोक्यास्यास्य सर्वस्य नाट्यं भावानुकीर्तनम्  ॥ १०७॥

क्वचिद्धर्मः क्वचित्क्रीडा क्वचिदर्थः क्वचिच्छमः ।

क्वचिद्धास्यं क्वचिद्युद्धं क्वचित्कामः क्वचिद्वधः ॥ १०८॥

धर्मो धर्मप्रवृत्तानां कामः कामोपसेविनाम् ।

निग्रहो दुर्विनीतानां विनीतानां दमक्रिया ॥ १०९॥

क्लीबानां धार्ष्ट्यजननमुत्साहः शूरमानिनाम् ।

अबुधानां विबोधश्च वैदुष्यं विदुषामपि ॥ ११०॥।

ईश्वराणां विलासश्च  स्थैर्यं  दुःखार्दितस्य च ।

अर्थोपजीविनामर्थो  धृतिरुद्वेगचेतसाम् ॥ १११॥

नानाभावोपसम्पन्नं नानावस्थान्तरात्मकम् ।

लोकवृत्तानुकरणं नाट्यमेतन्मया कृतम् ॥ ११२॥

उत्तमाधममध्यानां नराणां कर्मसंश्रयम्  ।

हितोपदेशजननं धृतिक्रीडासुखादिकृत्   ॥ ११३॥

(एतद्रसेषु भावेषु सर्वकर्मक्रियास्वथ ।

सर्वोपदेशजननं नाट्यं लोके भविष्यति  ॥ )

दुःखार्तानां श्रमार्तानां शोकार्तानां तपस्विनाम् ।

विश्रान्तिजननं काले नाट्यमेतद्भविष्यति ॥ ११४॥

धर्म्यं यशस्यमायुष्यं हितं बुद्धिविवर्धनम्  ।

लोकोपदेशजननं नाट्यमेतद्भविष्यति ॥ ११५॥

न तज्ज्ञानं न तच्छिल्पं न सा विद्या न सा कला ।

नासौ योगो न तत्कर्म नाट्येऽस्मिन् यन्न दृश्यते ॥ ११६॥

तन्नात्र मन्युः कर्तव्यो भवद्भिरमरान्प्रति ।

सप्तद्वीपानुकरणं नाट्यमेतद्भविष्यति ॥ ११७॥

(येनानुकरणं नाट्यमेतत्तद्यन्मया कृतम् ॥)

देवानामसुराणां च राज्ञामथ कुटुम्बिनाम् ।

ब्रह्मर्षीणां च विज्ञेयं नाट्यं वृत्तान्तदर्शकम् ॥ ११८॥

योऽयं स्वभावो लोकस्य सुखदुःखसमन्वितः ।

सोऽङ्गाद्यभिनयोपेतो नाट्यमित्यभिधीयते ॥ ११९॥

(वेदविद्येतिहासानामाख्यानपरिकल्पनम् ।

विनोदकरणं लोके नाट्यमेतद्भविष्यति ॥

श्रुतिस्मृतिसदाचारपरिशेषार्थकल्पनम् ।

विनोदजननं लोके नाट्यमेतद्भविष्यति ॥)

एतस्मिन्नन्तरे देवान् सर्वानाह पितामहः ।

क्रियतामद्य विधिवद्यजनं नाट्यमण्डपे ॥ १२०॥

बलिप्रदानैर्होमैश्च मन्त्रौषधिसमन्वितैः ।

भोज्यैर्भक्षैश्च पानैश्च बलिः समुपकल्पताम् ॥ १२१॥

मर्त्यलोकगताः सर्वे शुभां पूजामवाप्स्यथ ।

अपूजयित्वा रङ्गं तु नैव प्रेक्षां प्रवर्तयेत् ॥ १२२॥

अपूजयित्वा रङ्गं तु यः प्रेक्षां कल्पयिष्यति ।

निष्फलं तस्य तत् ज्ञानं तिर्यग्योनिं च यास्यति ॥ १२३॥

यज्ञेन संमितं ह्येदद्रङ्गदैवतपूजनम् ।

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कर्तव्यं नाट्ययोक्तृभिः ॥ १२४॥

नर्तकोऽर्थपतिर्वापि यः पूजां न करिष्यति ।

न कारयिष्यन्त्यन्यैर्वा प्राप्नोत्यपचयं तु सः ॥ १२५॥

यथाविधिं यथादृष्टं यस्तु पूजां करिष्यति ।

स लप्स्यते शुभानर्थान्  स्वर्गलोकं च यास्यति ॥ १२६॥

एवमुक्त्वा तु भगवान्द्रुहिणः सहदेवतैः ।

रङ्गपूजां कुरुश्वेति मामेवं समचोदयत् ॥ १२७॥

इति भारतीये नाट्यशास्त्रे नाट्योत्पत्तिर्नाम प्रथमोऽध्यायः ।