द्वितीयोद्योतः

ध्वन्यालोकः

 ॥द्वितीय उद्योतः ॥

एवमविवक्षितवाच्यविवक्षितान्यपरवाच्यत्वेन

ध्वनिर्द्विप्रकारः प्रकाशितः।

 तत्राविवक्षितवाच्यस्य प्रभेदप्रतिपादनायेदमुच्यते ---

अर्थान्तरे सङ्क्रमितमत्यन्तं वा तिरस्कृतम् ।

अविवक्षितवाच्यस्य ध्वनेर्वाच्यं द्विधा मतम् ॥ १॥

तथाविधाभ्यां च ताभ्यां व्यङ्ग्यस्यैव विशेषः ।

तत्रार्थान्तरसङ्क्रमितवाच्यो यथा ---

स्निग्धश्यामलकान्तिलिप्तवियतो वेल्लद्बलाका घना

वाताः शीकरिणः पयोदसुहृदामानन्दकेकाः कलाः ।

कामं सन्तु दृढं कठोरहृदयो रामोऽस्मि सर्वं सहे

वैदेही तु कथम् भविश्यति हहा हा देवि धीरा भव ॥

इत्यत्र रामशब्दः । अनेन हि व्यङ्ग्यधर्मान्तरपरिणतः सञ्ज्ञी

प्रत्याय्यते , न संज्ञिमात्रम् ।

यथा च ममैव विषमबाणलीलायाम् ---

तदा जायन्ते गुणा यदा ते सहृदयैर्गृह्यन्ते ।

रविकिरणानुगृहीतानि भवन्ति कमलानि कमलानि ॥

इत्यत्र द्वितीयः कमलशब्दः ।

अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यो यथादिकवेर्वाल्मीकेः ---

रविसङ्क्रान्तसौभाग्यस्तुषारावृतमण्डलः ।

निःश्वासान्ध इवादर्शश्चन्द्रमा न प्रकाशते ॥ इति ।

अत्रान्धशब्दः ।

गगनं च मत्तमेघं धारालुलितार्जुनानि च वनानि ।

निरहङ्कारमृगाङ्का हरन्ति नीला अपि निशाः ॥

अत्र मत्तनिरहङ्कारशब्दौ ॥ १॥

असंलक्ष्यक्रमोद्द्योतः क्रमेण द्योतितः परः ।

विवक्षिताभिधेयस्य ध्वनेरात्मा द्विधा मतः ॥ २॥

मुख्यतया प्रकाशमानो व्यङ्ग्योऽर्थो ध्वनेरात्मा । स च वाच्यार्थापेक्षया

कश्चिदलक्ष्यक्रमतया प्रकाशते , कश्चिद्क्रमेणेति द्विधा मतः ॥ २॥

तत्र

रसभावतदाभासतत्प्रशान्त्यादिरक्रमः ।

ध्वनेरात्माङ्गिभावेन भासमानो व्यवस्थितः ॥ ३॥

रसादिरर्थो हि सहेव वाच्येनावभासते । स चाङ्गित्वेनावभासमानो

ध्वनेरात्मा ।

इदानीं रसवदलंकारादलक्ष्यक्रमद्योतनात्मनो ध्वनेर्विभक्तो

विषय इति प्रदर्श्यते ---

वाच्यवाचकचारुत्वहेतूनां विविधात्मनाम् ।

रसादिपरता यत्र स ध्वनेर्विषयो मतः ॥ ४॥

रसभावतदाभासतत्प्रशमलक्षणं मुख्यमर्थमनुवर्तमाना

शब्दार्थालङ्कारा गुणाश्च परस्परं ध्वन्यपेक्षया

विभिन्नरूपा व्यवस्थितास्तत्र काव्ये ध्वनिरिति व्यपदेशः ॥ ४॥

प्रधान्येऽन्यत्र वाक्यार्थे यत्राङ्गं तु रसादयः ।

काव्ये तस्मिन्नलङ्कारो रसादिरिति मे मतिः ॥ ५॥

यद्यपि रसवदलङ्कारस्यान्यैर्दर्शितो विषयस्तथापि यस्मिन् काव्ये

प्रधानतयाऽन्योऽर्थो वाक्यार्थीभूतस्तस्य चाङ्गभूता ये

रसादयस्ते रसादेरलङ्कारस्य विषया इति मामकीनः पक्षः ।

तद्यथा चाटुषु प्रेयोऽलङ्कारस्य वाक्यार्थत्वेऽपि

रसादयोऽङ्गभूता दृश्यन्ते ।

स च रसादिरलङ्कारः शुद्धः सङ्कीर्णो वा । तत्राद्यो यथा ---

किं हास्येन न मे प्रयास्यसि पुनः प्राप्तश्चिराद्दर्शनं

केयम् निष्करुण प्रवासरुचिता केनासि दूरिकृतः ।

स्वप्नान्तेष्विति ते वदन् प्रियतमव्यासक्तकण्ठग्रहो

बुद्धा रोदिति रिक्तबाहुवलयस्तारं रिपुस्त्रीजनः ॥

इत्यत्र करुणरसस्य शुद्धस्याङ्गभावात्स्पष्टमेव

रसवदलङ्कारत्वम् । एवमेवंविधे विषये रसान्तराणां स्पष्ट

एवाङ्गभावः ।

सङ्कीर्णो रसादिरङ्गभूतो यथ ---

क्षिप्तो हस्तावलग्नः प्रसभमभिहतोऽप्याददानोऽंशुकान्तं

गृह्णन् केशेष्वपास्तश्चरणनिपतितो नेक्षितः सम्भ्रमेण ।

आलिङ्गन् योऽवधूतस्त्रिपुरयुवतिभिः साश्रुनेत्रोत्पलाभिः

कामीवार्द्रापराधः स दहतु दुरितं शाम्भवो वः शराग्निः ॥

इत्यत्र त्रिपुररिपुप्रभावातिशयस्य वाक्यार्थत्वे ईर्ष्याविप्रलम्भस्य

श्लेषसहितस्याङ्गभाव इति , एवंविध एव रसवदाद्यलङ्कारस्य

न्याय्यो विषयः । अत एव चेर्ष्याविप्रलम्भकरुणयोरङ्गत्वेन

व्यवस्थानात्समावेशो न दोषः । यत्र हि रसस्य वाक्यार्थीभावस्तत्र

कथमलङ्कारत्वम् ? अलङ्कारो हि चारुत्वहेतुः प्रसिद्धः ; न

त्वसावात्मैवात्मनश्चारुत्वहेतुः ।

तथा चायमत्र संक्षेपः ---

रसभावादितात्पर्यमाश्रित्य विनिवेशनम् ।

अलङ्कृतीनां सर्वासामलङ्कारत्वसाधनम् ॥

तस्माद्यत्र रसादयो वाक्यार्थीभूताः स सर्वो न

रसादेरलङ्कारस्य विषयः ; स ध्वनेः प्रभेदः ,

तस्योपमादयोऽलङ्काराः । यत्र तु प्राधान्येनार्थान्तरस्य

वाक्यार्थीभावे रसादिभिश्चारुत्वनिष्पत्तिः क्रियते ,

स रसादेरलङ्कारताया विषयः ।

एवं ध्वनेरुपमादीनां रसवदलङ्कारस्य च विभक्तविषयता

भवति ।

यदि तु चेतनानां वाक्यार्थीभावो रसाद्यलङ्कारस्य विषय

इत्युच्यते तर्ह्युपमादीनां प्रविरलविषयता निर्विषयता वाभिहिता

स्यात् । यस्मादचेतनवस्तुवृत्ते वाक्यार्थीभूते पुनश्चेतन-

वस्तुवृत्तान्तयोजनया यथाकथञ्चिद्भवितव्यम् । अथ सत्यामपि

तस्यां यत्राचेतनानां वाक्यार्थीभावो नासौ रसवदलङ्कारस्य

विषय इत्युच्यते । तत् महतः काव्यप्रबन्धस्य रसनिधानभूतस्य

नीरसत्वमभिहितं स्यात् । यथा ---

तरङ्गभ्रूभङ्गा क्षुभितविहगश्रेणिरशना

विकर्षन्ती फेनं वसनमिव संरम्भशिथिलम् ।

यथाविद्धं याति स्खलितमभिसन्धाय बहुशो

नदीरूपेणेयं ध्रुवमसहना सा परिणता ॥

यथा वा ---

तन्वी मेघजलार्द्रपल्लवतया धौताधरेवाश्रुभिः

शून्येवाभरणैः स्वकालविरहाद्विश्रान्तपुष्पोद्गमा ।

चिन्ता मौनमिवाश्रिता मधुकृतां शब्दैर्विना लक्ष्यते

चण्डी मामवधूय पादपतितं जातानुतापेव सा ॥

यथा वा ---

तेषां गोपवधूविलाससुहृदां राधारहःसाक्षिणां

क्षेमं भद्र कलिन्दशैलतनयातीरे लतावेश्मनां ।

विच्छिन्ने स्मरतल्पकल्पनमृदुच्छेदोपयोगेऽधुना

ते जाने जरठीभवन्ति विगलन्नीलत्विषः पल्लवाः ॥

इत्येवमादौ विषयेऽचेतनानां वाक्यार्थीभावेऽपि

चेतनवस्तुवृत्तान्तयोजनास्त्येव ।

अथ यत्र चेतनवस्तुवृत्तान्तयोजनास्ति

तत्र रसादिरलङ्कारः । तदेवं सत्युपमादयो निर्विषयाः

प्रविरलविषया वा स्युः । यस्मान्नास्त्येवासावचेतनवस्तुवृत्तान्तो

यत्र चेतनवस्तुवृत्तान्तयोजना नास्त्यन्ततो विभावत्वेन ।

तस्मादङ्गत्वेन च रसादीनामलङ्कारता । यः पुनरङ्गी रसो भावो

वा सर्वाकारमलङ्कार्यः स ध्वनेरात्मेति ॥ ५॥

किञ्च ---

तमर्थमवलम्बन्ते येऽङ्गिनं ते गुणाः स्मृताः ।

अङ्गाश्रितास्त्वल`ङ्कारा मन्तव्याः कटकादिवत् ॥ ६॥

ये तमर्थं रसादिलक्षणमङ्गिनं सन्तमवलम्बते ते गुणाः

शौर्यादिवत् । वाच्यवाचकलक्षणान्यङ्गानि ये पुनस्तदाश्रितास्-

तेऽलङ्कारा मन्तव्याः कटकादिवत् ॥ ६॥

तथा च ---

श‍ृङ्गार एव मधुरः परः प्रह्लादनो रसः ।

तन्मयं काव्यमाश्रित्य माधुर्यं प्रतितिष्ठति ॥ ७॥

श‍ृङ्गार एव रसान्तरापेक्षया मधुरः प्रह्लादहेतुत्वात् ।

तत्प्रकाशनपरशब्दार्थतया काव्यस्य स माधुर्यलक्षणो गुणः ।

श्रव्यत्वं पुनरोजसोऽपि साधारणमिति ॥ ७॥

श‍ृङ्गारे विप्रलम्भाख्ये करुणे च प्रकर्षवत् ।

माधुर्यमार्द्रतां याति यतस्तत्राधिकं मनः ॥ ८॥

 विप्रलम्भश‍ृङ्गारकरुणयोस्तु माधुर्यमेव प्रकर्षवत् ।

सहृदयहृदयावर्जनातिशयनिमित्तत्वादिति ॥ ८॥

रौद्रादयो रसा दीप्त्या लक्ष्यन्ते काव्यवर्तिनः ।

तद्व्यक्तिहेतू  शब्दार्थावाश्रित्यौजो व्यवस्थितम् ॥ ९॥

रौद्रादयो हि रसाः परां दीप्तिमुज्ज्वलतां जनयन्तीति लक्षणया

त एव दीप्तिरित्युच्यते । तत्प्रकाशनपरः शब्दो दीर्घसमास-

रचनालङ्कृतं वाक्यम् । यथा ---

चञ्चद्भुजभ्रमितचण्डगदाभिघात-

सञ्चूर्णितोरुयुगलस्य सुयोधनस्य ।

स्त्यानावबद्धघनशोणितशोणपाणि-

रुत्तंसयिष्यति कचांस्तव देवि भीमः ॥

तत्प्रकाशनपरश्चार्थोऽनपेक्षितदीर्घसमासरचनः

प्रसन्नवाचकाभिधेयः । यथा ---

यो यः शस्त्रं बिभर्ति स्वभुजगुरुमदः पाण्डवीनां चमूनां

यो यः पाञ्चालगोत्रे शिशुरधिकवया गर्भशय्यां गतो वा ।

यो यस्तत्कर्मसाक्षी चरति मयि रणे यश्च यश्च प्रतीपः

क्रोधान्धस्तस्य तस्य स्वयमपि जगतामन्तकस्यान्तकोऽहम् ॥

इत्यादौ द्वयोरोजस्तव्म् ॥ ९॥

समर्पकत्वं काव्यस्य यत्तु सर्वरसान् प्रति ।

स प्रसादो गुणो ज्ञेयः सर्वसाधारणक्रियः ॥ १०॥

प्रसादस्तु स्वच्छता शब्दार्थयोः । स च सर्वरससाधारणो

गुणः सर्वरचनासाधारणश्च व्यङ्ग्यार्थापेक्षयैव

मुख्यतया व्यवस्थितो मन्तव्यः ।

श्रुतिदुष्टादयो दोषा अनित्या ये च दर्शिताः ।

ध्वन्यात्मन्येव श‍ृङ्गारे ते हेया इत्युदाहृताः ॥ ११॥

अनित्या दोषाश्च ये श्रुतिदुष्टादयः सूचितास्तेऽपि न

वाच्ये अर्थमात्रे , न च व्यङ्ग्ये श‍ृङ्गारे वा ध्वनेरनात्मभूते ।

किं तर्हि ? ध्वन्यात्मन्येव श‍ृङ्गारेऽङ्गितया व्यङ्ग्ये

ते हेया इत्युदाहृताः । अन्यथा हि तेषामनित्यदोषतैव न

स्यात् । एवमयमसंलक्ष्यक्रमद्योतो ध्वनेरात्मा प्रदर्शितः

सामान्येन ॥ ११॥

तस्याङ्गानां प्रभेदा ये प्रभेदाः स्वगताश्च ये ।

तेषामानन्त्यमन्योन्यसम्बन्धपरिकल्पने ॥ १२॥

अङ्गितया व्यङ्ग्यो रसादिर्विवक्षितान्यपरवाच्यस्य

ध्वनेरेक आत्मा य उक्तस्तस्याङ्गानां

वाच्य वाचकानुपातिनामलङ्काराणां ये प्रभेदा

निरवधयो ये च स्वगतास्तस्याङ्गिनोऽर्थस्य

रसभावतदाभासतत्प्रशमलक्षणा

विभावानुभावव्यभिचारिप्रतिपादनसहिता अनन्ताः

स्वाश्रयापेक्षया निःसीमानो विशेषास्तेषा-

मन्योन्यसम्बन्धपरिकल्पने क्रियमाणे कस्यचि-

दन्यतमस्यापि रसस्य प्रकाराः परिसङ्ख्यातुं न शक्यन्ते

किमुत सर्वेषाम् । तथा हि श‍ृङ्गारस्याङ्गिनस्ताव-

दाद्यौ द्वौ भेदौ - सम्भोगो विप्रलम्भश्च ।

सम्भोगस्य च परस्परप्रेमदर्शनसुरतविहरणादि-

लक्षणाः प्रकाराः । विप्रलम्भस्याप्यभिलाषेर्ष्या-

विरहप्रवासविप्रलम्भादयः । तेषां च प्रत्येकं

विभावानुभावव्यभिचारिभेदः । तेषां च

देशकालाद्याश्रयावस्थाभेद इति स्वगतभेदापेक्ष-

यैकस्य तस्यापरिमेयत्वं , किं पुनरङ्गप्रभेद-

कल्पनायाम् । ते ह्यङ्गप्रभेदाः प्रत्येकमङ्गि-

प्रभेदसम्बन्धपरिकल्पने क्रियमाणे सत्यानन्त्य-

मेवोपयान्ति ॥ १२॥

दिङ्मात्रं तूच्यते येन व्युत्पन्नानां सचेतसाम् ।

बुद्धिरासादितालोका सर्वत्रैव भविष्यति ॥ १३॥

दिङ्मात्रकथनेन हि व्युत्पन्नानां सहृदयानामेकत्रापि

रसभेदे सहालङ्कारैरङ्गाङ्गिभावपरिज्ञानादासादितालोका

बुद्धिः सर्वत्रैव भविष्यति । तत्र ---

श‍ृङ्गारस्याङ्गिनो यत्नादेकरूपानुबन्धवान् ।

सर्वेष्वेव प्रभेदेषु नानुप्रासः प्रकाशकः ॥ १४॥

अङ्गिनो हि श‍ृङ्गारस्य ये उक्ताः प्रभेदास्तेषु

सर्वेष्वेकप्रकारानुबन्धितया प्रबन्धेन

प्रवृत्तोऽनुप्रासो न व्यञ्जकः । अङ्गिन इत्यनेनाङ्गभूतस्य

श‍ृङ्गारस्यैकरूपानुबन्ध्यनुप्रासनिबन्धने

कामचारमाह ॥ १४॥

ध्वन्यात्मभूते श‍ृङ्गारे यमकादिनिबन्धनम् ।

शक्तावपि प्रमादित्वं विप्रलम्भे विशेषतः ॥ १५॥

ध्वनेरात्मभूतः श‍ृङ्गारस्तात्पर्येण वाच्यवाचकाभ्यां

प्रकाश्यमानस्तस्मिन्यमकादीनां यमकप्रकाराणां

निबन्धनं दुष्करशब्दभङ्गश्लेषादीनां शक्तावपि

प्रमादित्वं  । ॑प्रमादित्व॑ मित्यनेनैतद्दर्श्यते --- काकतालीयेन

कदाचित्कस्यचिदेकस्य यमकादेर्निष्पत्तावपि भूम्नालङ्कारान्तर-

वद्रसाङ्गत्वेन निबन्धो न कर्तव्य इति । ॑विप्रलम्भे विशेषत॑ इत्यनेन

विप्रलम्भे सौकुमार्यातिशयः ख्याप्यते । तस्मिन्द्योत्ये यमकादेरङ्गस्य

निबन्धो नियमान्न कर्तव्य इति ॥ १५॥

अत्र युक्तिरभिधीयते ---

रसाक्षिप्ततया यस्य बन्धः शक्यक्रियो भवेत् ।

अपृथग्यत्ननिर्वत्यः सोऽलङ्कारो ध्वनौ मतः ॥ १६॥

निष्पत्तावाश्चर्यभूतोऽपि यस्यालङ्कारस्य रसाक्षिप्ततयैव

बन्धः शक्यक्रियो भवेत्सोऽस्मिन्नलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्ये

ध्वनावलङ्कारो मतः । तस्यैव रसाङ्गत्वं मुख्यमित्यर्थः।

यथा ---

कपोले पत्त्राली करतलनिरोधेन मृदिता

निपीतो निःश्वासैरयममृतहृद्योऽधररसः ।

मुहुः कण्ठे लग्नस्तरलयति बाष्पस्तनतटीं

प्रियो मन्युर्जातस्तव निरनुरोधे न तु वयम् ॥

रसाङ्गत्वे च तस्य लक्षणमपृथग्यत्ननिर्वर्त्यत्वमिति

यो रसं बन्धुमध्यवसितस्य कवेरलङ्कारस्तां

वासनामत्यूह्य यत्नान्तरमास्थितस्य निष्पद्यते स न

रसाङ्गमिति । यमके च प्रबन्धेन बुद्धिपूर्वकं क्रियमाणे

नियमेनैव यत्नान्तरपरिग्रह आपतति शब्दविशेषान्वेषणरूपः ।

अलङ्कारान्तरेष्वपि तत्तुल्यमिति चेत् --- नैवम् ; अलङ्कारान्तराणि

हि निरूप्यमाणदुर्घटनान्यपि रससमाहितचेतसः

प्रतिभानवतः कवेरहम्पूर्विकया परापतन्ति । यथा कादम्बर्यां

कादम्बरीदर्शनावसरे । यथा च मायारामशिरोदर्शनेन

विह्वलायां सीतदेव्यां सेतौ । युक्तं चैतत् , यतो रसा

वाच्यविशेषैरेवाक्षेप्तव्याः । तत्प्रतिपादकैश्च शब्दैस्तत्-

प्रकाशिनो वाच्यविशेषा एव रूपकादयोऽलङ्काराः । तस्मान्न

तेषां बहिरङ्गत्वं रसाभिव्यक्तौ । यमकदुष्करमार्गेषु तु

तत्स्थितमेव । यत्तु रसवन्ति कानिचिद्यमकादीनि दृश्यन्ते , तत्र

रसादीनामङ्गता । यमकादीनां त्वङ्गितैव । रसाभासे

चाङ्गत्वमप्यविरुद्धम् । अङ्गितया तु व्यङ्ग्ये रसे  नाङ्गत्वं

पृथक्प्रयत्ननिर्वर्त्यत्वाद्यमकादेः ।

अस्यैवार्थस्य सङ्ग्रहश्लोकाः ---

रसवन्ति हि वस्तूनि सालङ्काराणि कानिचित् ।

एकेनैव प्रयत्नेन निर्वर्त्यन्ते महाकवेः ॥

यमकादिनिबन्धे तु पृथग्यत्नोऽस्य जायते ।

शक्तस्यापि रसेऽङ्गत्वं तस्मादेषां न विद्यते ॥

रसाभासाङ्गभावस्तु यमकादेर्न वार्यते ।

ध्वन्यात्मभूते श‍ृङ्गारे त्वङ्गता नोपपद्यते ॥ १६॥

इदानीं ध्वन्यात्मभूतस्य श‍ृङ्गारस्य व्यञ्जकोऽल-

ङ्कारवर्ग आख्यायते ---

ध्वन्यात्मभूते श‍ृङ्गारे समीक्ष्य विनिवेशितः ।

रूपकादिरलङ्कारवर्ग एति यथार्थताम् ॥ १७॥

अलङ्कारो हि बाह्यालङ्कारसाम्यादङ्गिनश्चारुत्व-

हेतुरुच्यते । वाच्यालङ्कारवर्गश्च रूपकादिर्यावानुक्तो

वक्ष्यते च कैश्चित् , अलङ्काराणामनन्तत्वात् ॥।

स सर्वोऽपि यदि समीक्ष्य विनिवेश्यते तदलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यस्य

ध्वनेरङ्गिनः सर्वस्यैव चारुत्वहेतुर्निष्पद्यते ॥ १७॥

एषा चास्य विनिवेशने समीक्षा ---

विवक्षा तत्परत्वेन नाङ्गित्वेन कदाचन ।

काले च ग्रहणत्यागौ नातिनिर्वहणैषिता ॥ १८॥

निर्व्यूढावपि चाङ्गत्वे यत्नेन प्रत्यवेक्षणम् ।

रूपकादिरलङ्कारवर्गस्याङ्गत्वसाधनम् ॥ १९॥

रसबन्धेष्वत्यादृतमनाः कविर्यमलङ्कारं तदङ्गतया

विवक्षति । यथा ---

चलापाङ्गां दृष्टिं स्पृशसि बहुशो वेपथुमतीं

रहस्याख्यायीव स्वनसि मृदु कर्णान्तिकचरः ।

करौ व्याधुन्वत्याः पिबसि रतिसर्वस्वमधरं

वयं तत्त्वान्वेषान्मधुकर हतास्त्वं खलु कृती ॥

अत्र हि भ्रमरस्वभावोक्तिरलङ्कारो रसानुगुणः ।

॑नाङ्गित्वेने॑ति न प्राधान्येन । कदाचिद्रसादितात्पर्येण

विवक्षितोऽपि ह्यलङ्कारः कश्चिदङ्गित्वेन विवक्षितो

दृश्यते । यथा ---

चक्राभिघातप्रसभाज्ञयैव चकार यो राहुवधूजनस्य ।

आलिङ्गनोद्दामविलासवन्ध्यं रतोत्सवं चुम्बनमात्रशेषम् ॥

अत्र हि पर्यायोक्तस्याङ्गित्वेन विवक्षा रसादितात्पर्ये सत्यपीति ।

अङ्गत्वेन विवक्षितमपि यमवसरे गृह्णाति नानवसरे ।

अवसरे गृहीतिर्यथा ---

उद्दामोत्कलिकां विपाण्डुररुचं प्रारब्धजृम्भां क्षणा-

दायासं श्वसनोद्गमैरविरलैरातन्वतीमात्मनः ।

अद्योद्यानलतामिमां समदनां नारीमिवान्यां ध्रुवं

पश्यन् कोपविपाटलद्युति मुखं देव्याः करिष्याम्यहम् ॥

इत्यत्र उपमा श्लेषस्य ।

गृहीतमपि च यमवसरे त्यजति तद्रसानुगुणतयालङ्का-

रान्तरापेक्षया । यथा ---

रक्तस्त्वं नवपल्लवैरहमपि श्लाघ्यैः प्रियाया गुणै-

स्त्वामायान्ति शिलीमुखाः स्मरधनुर्मुक्तास्तथा मामपि ।

कान्तापादतलाहतिस्तव मुदे तद्वन्ममाप्यावयोः

सर्वं तुल्यमशोक केवलमहं धात्रा सशोकः कृतः ॥

अत्र हि प्रबन्धप्रवृत्तोऽपि श्लेषो व्यतिरेकविवक्षया

त्यज्यमानो रसविशेषम् पुष्णाति । नात्रालङ्कार-

द्वयसन्निपातः , किं तर्हि ? अलङ्कारान्तरमेव

श्लेषव्यतिरेकलक्षणं नरसिंहवदिति चेत् --- न , तस्य

प्रकारान्तरेण व्यवस्थापनात् । यत्र हि श्लेषविषय एव

शब्दे प्रकारान्तरेण व्यतिरेकप्रतीतिर्जायते स तस्य

विषयः । यथा -- ॑ स हरिर्नाम्ना देवः सहरिर्वरतुरग-

निवहेन ॑ इत्यादौ । अत्र ह्यन्य एव शब्दः श्लेषस्य

विषयोऽन्यश्च व्यतिरेकस्य । यदि चैवंविधे

विषयेऽलङ्कारान्तरत्वकल्पना क्रियते तत्संसृष्टेर्विष-

यापहार एव स्यात् । श्लेषमुखेनैवात्र व्यतिरेकस्यात्म-

लाभ इति नायं संसृष्टेर्विषय इति चेत् --- न ; व्यतिरेकस्य

प्रकारान्तरेणापि दर्शनात् । यथा ---

नो कल्पापायवायोरदयरयदलत्क्ष्माधरस्यापि शम्या

गाढोद्गीर्णोज्ज्वलश्रीरहनि न रहिता नो तमःकज्जलेन ।

प्राप्तोत्पत्तिः पतङ्गान्न पुनरुपगता मोषमुष्णत्विषो वो

वर्तिः सैवान्यरूपा सुखयतु निखिलद्वीपदीपस्य दीप्तिः ॥

अत्र हि साम्यप्रपञ्चप्रतिपादनं विनैव व्यतिरेको दर्शितः ।

नात्र श्लेषमात्राच्चारुत्वप्रतीतिरस्तीति श्लेषस्य

व्यतिरेकाङ्गत्वेनैव विवक्षितत्वात् न स्वतोऽलङ्कारतेत्यपि

न वाच्यम् । यत एवंविधे विषये साम्यमात्रादपि

सुप्रतिपादिताच्चारुत्वं दृश्यत एव । यथा ---

आक्रन्दाः स्तनितैर्विलोचनजलान्यश्रान्तधाराम्बुभि-

स्तद्विच्छेदभुवश्च शोकशिखिनस्तुल्यास्तडिद्विभ्रमैः ।

अन्तर्मे दयितामुखं तव शशी वृत्तिः समैवावयो-

स्तत्किं मामनिशं सखे जलधर त्वं दग्धमेवोद्यतः ॥

इत्यादौ ।

रसनिर्वहणैकतानहृदयो यं च नात्यन्तं निर्वोढुमिच्छति ।

यथा ---

कोपात्कोमललोलबाहुलतिकापाशेन बद्धा दृढं

नीत्वा वासनिकेतनं दयितया सायं सखीनां पुरः ।

भूयो नैवमिति स्खलत्कलगिरा संसूच्य दुश्चेष्टितं

धन्यो हन्यत एव निह्नुतिपरः प्रेयान्रुदत्या हसन् ॥

अत्र  हि रूपकमाक्षिप्तमनिर्व्यूढं च परं रसपुष्टये ।

निर्वोढुमिष्टमपि यं यत्नादङ्गत्वेन प्रत्यवेक्षते यथा ---

श्यामास्वङ्गं चकितहरिणीप्रेक्षणे दृष्टिपातं

गण्डच्छायां शशिनि शिखिनां बर्हभारेषु केशान् ।

उत्पश्यामि प्रतनुषु नदीवीचिषु भ्रूविलासान्

हन्तैकस्थं क्वचिदपि न ते भीरु सादृश्यमस्ति ॥

इत्यादौ ।

स एवमुपनिबध्यमानोऽलङ्कारो रसाभिव्यक्तिहेतुः

कवेर्भवति । उक्तप्रकारातिक्रमे तु नियमेनैव रसभङ्गहेतुः

सम्पद्यते । लक्ष्यं च तथाविधं महाकविप्रबन्धेष्वपि

दृश्यते बहुशः । तत्तु सूक्तिसहस्रद्योतितात्मनां महात्मनां

दोषोद्घोषणमात्मन एव दूषणं भवतीति न विभज्य दर्शितम् ।

किं तु रूपकादेरलङ्कारवर्गस्य येयं व्यञ्जकत्वे रसादिविषये

लक्षणदिग्दर्शिता तामनुसरन् स्वयं चान्यल्लक्षणमुत्प्रेक्षमाणो

यद्यलक्ष्यक्रमप्रतिभमनन्तरोक्तमेनं ध्वनेरात्मानमुप-

निबध्नाति सुकविः समाहितचेतास्तदा तस्यात्मलाभो भवति

महीयानिति ॥ १८-१९॥

क्रमेण प्रतिभात्यात्मा योऽस्यानुस्वानसन्निभः ।

शब्दार्थशक्तिमूलत्वात्सोऽपि द्वेधा व्यवस्थितः ॥ २०॥

अस्य विवक्षितान्यपरवाच्यस्य ध्वनेः संलक्ष्यक्रम-

व्यङ्ग्यत्वादनुरणनप्रख्यो य आत्मा सोऽपि शब्दशक्ति-

मूलोऽर्थशक्तिमूलश्चेति द्विप्रकारः ॥

ननु शब्दशक्त्या यत्रार्थान्तरं प्रकाशते स यदि

ध्वनेः प्रकार उच्यते तदिदानीं श्लेषस्य विषय

एवापहृतः स्यात् , नापहृत इत्याह ---

आक्षिप्त एवालङ्कारः शब्दशक्त्या प्रकाशते ।

यस्मिन्ननुक्तः शब्देन शब्दशक्त्युद्भवो हि सः ॥ २१॥

यस्मादलङ्कारो न वस्तुमात्रं यस्मिन् काव्ये शब्दशक्त्या प्रकाशते

स शब्दशक्त्युद्भवो ध्वनिरित्यस्माकं विवक्षितम् । वस्तुद्वये च

शब्दशक्त्या प्रकाशमाने श्लेषः । यथा ---

येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्कायः पुरास्त्रीकृतो

यश्चोद्वृत्तभुजङ्गहारवलयो गङ्गां च योऽधारयत् ।

यस्याहुः शशिमच्छिरो हर इति स्तुत्यं च नामामराः

पायात्स स्वयमन्धकक्षयकरस्त्वां सर्वदोमाधवः ॥

नन्वलङ्कारान्तरप्रतिभायामपि श्लेषव्यपदेशो भवतीति

दर्शितं भट्टोद्भटेन , तत्पुनरपि शब्दशक्तिमूलो ध्वनिर्निरव-

काश इत्याशङ्क्येदमुक्तम् ॑आक्षिप्त॑ इति। तदयमर्थः ---

यत्र शब्दशक्त्या साक्षादलङ्कारान्तरं वाच्यं

सत्प्रतिभासते स सर्वः श्लेषविषयः । यत्र तु शब्दशक्त्या

सामर्थ्याक्षिप्तं वाच्यव्यतिरिक्तं व्यङ्ग्यमेवालङ्कारान्तरं

प्रकाशते स ध्वनेर्विषयः । शब्दशक्त्या साक्षादलङ्कारान्तर-

प्रतिभा यथा ---

तस्या विनापि हारेण निसर्गादेव हारिणौ ।

जनयामासतुः कस्य विस्मयं न पयोधरौ ॥

अत्र श‍ृङ्गारव्यभिचारी  विस्मयाख्यो भावः साक्षाद्विरो-

धालङ्कारश्च प्रतिभासत इति विरोधच्छायानुग्राहिणः श्लेषस्यायं

विषयः , न त्वनुस्वानोपमव्यङ्ग्यस्य ध्वनेः । अलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यस्य

तु ध्वनेर्वाच्येन श्लेषेण विरोधेन वा व्यञ्जितस्य विषय एव ।

यथा ममैव ---

श्लाघ्याशेषतनुं सुदर्शनकरः सर्वाङ्गलीलाजित-

त्रैलोक्यां चरणारविन्दललितेनाक्रान्तलोको हरिः ।

बिभ्राणां मुखमिन्दुरूपमखिलं चन्द्रात्मचक्षुर्दध-

त्स्थाने यां स्वतनोरपश्यदधिकां सा रुक्मिणी वोऽवतात् ॥

अत्र वाच्यतयैव व्यतिरेकच्छायानुग्राही श्लेषः प्रतीयते ।

यथा  च ---

भ्रमिमरतिमलसहृदयतां प्रलयं मूर्च्छां तमः शरीरसादम् ।

मरणं च जलदभुजगजं प्रसह्य कुरुते विषं वियोगिनीनाम् ॥

यथा वा ---

खण्डितमानसकाञ्चनपङ्कजनिर्मथितपरिमला यस्य ।

अखण्डितदानप्रसरा बाहुपरिघा इव गजेन्द्राः ॥

अत्र रूपकच्छायानुग्राही श्लेषो वाच्यतयैवावभासते ।

स चाक्षिप्तोऽलङ्कारो यत्र पुनः शब्दान्तरेणाभिहित-

स्वरूपस्तत्र न शब्दशक्त्युद्भवानुरणनरूपव्यङ्ग्य-

ध्वनिव्यवहारः । तत्र वक्रोक्त्यादिवाच्यालङ्कारव्यवहार

 एव । यथा ---

दृष्ट्या केशव गोपरागहृतया किञ्चिन्न दृष्टं मया

तेनैव स्खलितास्मि नाथ पतितां किं नाम नालम्बसे ।

एकस्त्वं विषमेषु खिन्नमनसां सर्वाबलानां गति-

र्गोप्यैवं गदितः सलेशमवताद्गोष्ठे हरिर्वश्चिरम् ॥

एवञ्जातीयकः सर्व एव भवतु कामं वाच्यश्लेषस्य विषयः ।

यत्र तु सामर्थ्याक्षिप्तं सदलङ्कारान्तरं शब्दशक्त्या

प्रकाशते स सर्व एव ध्वनेर्विषयः । यथा ---

॑ अत्रान्तरे कुसुमसमययुगमुपसंहरन्नजृम्भत ग्रीष्मा-

भिधानः फुल्लमल्लिकाधवलाट्टहासो महाकालः ॑ ।

यथा च ---

उन्नतः प्रोल्लसद्धारः कालागरुमलीमसः ।

पयोधरभरस्तन्व्याः कं न चक्रेऽभिलाषिणम् ॥

यथा वा ---

दत्तानन्दाः प्रजानां समुचितसमयाकृष्टसृष्टैः पयोभिः

पूर्वाह्णे विप्रकीर्णा दिशि दिशि विरमत्यह्नि संहारभाजः ।

दीप्तांशोर्दीर्घदुःखप्रभवभवभयोदन्वदुत्तारनावो

गावो वः पावनानां परमपरिमितां प्रीतिमुत्पादयन्तु ॥

एषूदाहरणेषु शब्दशक्त्या प्रकाशमाने सत्यप्राकरणि-

केऽर्थान्तरे वाक्यस्यासम्बद्धार्थाभिधायित्वं मा प्रसाङ्क्षीदित्य-

प्राकरणिकप्राकरणिकार्थयोरुपमानोपमेयभावः कल्पयितव्यः

सामर्थ्यादित्यर्थाक्षिप्तोऽयं श्लेषो न शब्दोपारूढ  इति

विभिन्न एव श्लेषादनुस्वानोपमव्यङ्ग्यस्य ध्वनेर्विषयः ।

अन्येऽपि चालङ्काराः शब्दशक्तिमूलानुस्वानरूपव्यङ्ग्ये ध्वनौ

सम्भवन्त्येव । तथा हि विरोधोऽपि शब्दशक्तिमूलानुस्वानरूपो

दृश्यते । यथा स्थाण्वीश्वराख्यजनपदवर्णने भट्टबाणस्य ---

॑ यत्र च मातङ्गगामिन्यः शीलवत्यश्च गौर्यो विभवरताश्च

श्यामाः पद्मरागिण्यश्च धवलद्विजशुचिवदना मदिरामोदि-

श्वसनाश्च प्रमदाः ॑ ।

 अत्र हि वाच्यो विरोधस्तच्छायानुग्राही वा श्लेषोऽयमिति न शक्यं

वक्तुम् । साक्षाच्छब्देन विरोधालङ्कारस्याप्रकाशितत्वात् । यत्र

हि साक्षाच्छब्दावेदितो विरोधालङ्कारस्तत्र हि श्लिष्टोक्तौ

वाच्यालङ्कारस्य विरोधस्य श्लेषस्य वा विषयत्वम् । यथा तत्रैव ---

॑ समवाय इव विरोधिनां पदार्थानाम् । तथा हि --- सन्निहितबालान्ध-

कारापि भास्वन्मूर्तिः ॑ इत्यादौ ।

यथा वा ममैव ---

सर्वैकशरणमक्षयमधीशमीशं धियां हरिं कॄष्णम् ।

चतुरात्मानं निष्क्रियमरिमथनं नमत चक्रधरम् ॥

अत्र हि शब्दशक्तिमूलानुस्वानरूपो विरोधः स्फुटमेव प्रतीयते ।

एवंविधो व्यतिरेकोऽपि दृश्यते । यथा ममैव ---

खं येऽत्युज्ज्वलयन्ति लूनतमसो ये वा नखोद्भासिनो

ये पुष्णन्ति सरोरुहश्रियमपि क्षिप्ताब्जभासश्च ये

ये मूर्धस्ववभासिनः क्षितिभृतां ये चामराणां शिरां-

स्याक्रामन्त्युभयेऽपि ते दिनपतेः पादाः श्रिये सन्तु वः ॥

एवमन्येऽपि शब्दशक्तिमूलानुस्वानरूपव्यङ्ग्यध्वनिप्रकाराः

सन्ति ते सहृदयैः स्वयमनुसर्तव्याः । इह तु ग्रन्थविस्तरभयान्न

तत्प्रपञ्चः कृतः ।

अर्थशक्त्युद्भवस्त्वन्यो यत्रार्थः स प्रकाशते ।

यस्तात्पर्येण वस्त्वन्यद्व्यनक्त्युक्तिं विना स्वतः ॥ २२॥

यत्रार्थः स्वसामर्थ्यादर्थान्तरमभिव्यनक्ति शब्दव्यापारं

विनैव सोऽर्थशक्त्युद्भवो नामानुस्वानोपमव्यङ्ग्यो ध्वनिः ।

यथा ---

एवंवादिनि देवर्षौ पार्श्वे पितुरधोमुखी ।

लीलाकमलपत्राणि गणयामास केवलम् ॥

अत्र हि लीलाकमलपत्रगणनमुपसर्जनीकृतस्वरूपं शब्दव्यापारं

विनैवार्थान्तरं व्यभिचारिभावलक्षणं प्रकाशयति। न

चायमलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यस्यैव ध्वनेर्विषयः । यतो यत्र

साक्षच्छब्दनिवेदितेभ्यो विभावानुभावव्यभिचारिभ्यो

रसादीनां प्रतीतिः , स तस्य केवलस्य मार्गः । यथा

कुमारसम्भवे मधुप्रसङ्गे वसन्तपुष्पाभरणं वहन्त्या

देव्या आगमनादिवर्णनं मनोभवशरसन्धानपर्यन्तं

शम्भोश्च परिवृत्तधैर्यस्य चेष्टाविशेषवर्णनादि

साक्षच्छब्दनिवेदितम् । तस्मादयमन्यो ध्वनेः प्रकारः ।

यत्र च शब्दव्यापारसहायोऽर्थोऽर्थान्तरस्य व्यञ्जकत्वेनो-

पादीयते स नास्य ध्वनेर्विषयः । यथा ---

सङ्केतकालमनसं विटं ज्ञात्वा विदग्धया ।

हसन्नेत्रार्पिताकूतं लीलापद्मं निमीलितम् ॥

अत्र लीलाकमलनिमीलनस्य व्यञ्जकत्वमुक्त्यैव निवेदितम् ।

तथा च ---

शब्दार्थशक्त्या क्षिप्तोऽपि व्यङ्ग्योऽर्थः कविना पुनः ।

यत्राविष्क्रियते स्वोक्त्या सान्यैवालङ्कृतिर्ध्वनेः ॥ २३॥

शब्दशक्त्यार्थशक्त्या शब्दार्थशक्त्या वाक्षिप्तोऽपि  व्यङ्ग्योऽर्थः

कविना पुनर्यत्र स्वोक्त्या प्रकाशीक्रियते सोऽस्मादनुस्वानोपमव्यङ्ग्याद्-

ध्वनेरन्य एवालङ्कारः । अलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यस्य वा ध्वनेः

सति सम्भवे स तादृगन्योऽलङ्कारः ।

तत्र शब्दशक्त्या यथा ---

वत्से मा गा विषादं श्वसनमुरुजवं सन्त्यजोर्ध्वप्रवृत्तं

कम्पः को वा गुरुस्ते भवतु बलभिदा जृम्भितेनात्र याहि ।

प्रत्याख्यानं सुराणामिति भयशमनच्छद्मना कारयित्वा

यस्मै लक्ष्मीमदाद्वः स दहतु दुरितं मन्थमूढां पयोधिः ॥

अर्थशक्त्या यथा ---

अम्बा शेतेऽत्र वृद्धा परिणतवयसामग्रणीरत्र तातो

निःशेषागारकर्मश्रमशिथिलतनुः कुम्भदासी तथात्र ।

अस्मिन् पापाहमेका कतिपयदिवसप्रोषितप्राणनाथा

पान्थायेत्थं तरुण्या कथितमवसरव्याहृतिव्याजपूर्वम् ॥

उभयशक्त्या यथा --- ॑ दृष्ट्या केशवगोपरागहृतया ॑

इत्यादौ ॥ २३॥

प्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीरः सम्भवी स्वतः ।

अर्थोऽपि द्विविधो ज्ञेयो वस्तुनोऽन्यस्य दीपकः ॥ २४॥

अर्थशक्त्युद्भवानुरणनरूपव्यङ्ग्ये ध्वनौ यो व्यञ्जकोऽर्थ

उक्तस्तस्यापि द्वौ प्रकारौ --- कवेः कविनिबद्धस्य वा वक्तुः

प्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीर एकः , स्वतस्सम्भवी च द्वितीयः ।

कविप्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीरो यथा ---

सज्जयति सुरभिमासो न तावदर्पयति युवतिजनलक्ष्यमुखान् ।

अभिनवसहकारमुखान्नवपल्लवपत्रलाननङ्गस्य शरान् ॥

कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीरो यथोदाहृतमेव ---

॑शिखरिणि ॑ इत्यादि ।

यथा वा ---

सादरवितीर्णयौवनहस्तालम्बं समुन्नमद्भ्याम् ।

अभ्युत्थानमिव मन्मथस्य दत्तं तव स्तनाभ्याम् ॥

स्वतः सम्भवी य औचित्येन बहिरपि सम्भाव्यमानसद्भावो न केवलं

भणितिवशेनैवाभिनिष्पन्नशरीरः । यथोदाहृतम्

॑एवंवादिनि ॑ इत्यादि । यथा वा ---

शिखिपिच्छकर्णपूरा जाया व्याधस्य गर्विणी भ्रमति ।

मुक्ताफलरचितप्रसाधनानां मध्ये सपत्नीनाम् ॥ २४॥

अर्थशक्तेरलङ्कारो यत्राप्यन्यः प्रतीयते ।

अनुस्वानोपमव्यङ्ग्यः स प्रकारोऽपरो ध्वनेः ॥ २५॥

वाच्यालङ्कारव्यतिरिक्तो यत्रान्योऽलङ्कारोऽर्थसामर्थ्यात्-

प्रतीयमानोऽवभासते सोऽर्थशक्त्युद्भवो नामानुस्वानरूप-

व्यङ्ग्योऽन्यो ध्वनिः ॥ २५॥

तस्य प्रविरलविषयत्वमाशङ्क्येदमुच्यते ---

रूपकादिरलङ्कारवर्गो यो वाच्यतां श्रितः ।

स सर्वो गम्यमानत्वं बिभ्रद् भूम्ना प्रदर्शितः ॥ २६॥

अन्यत्र वाच्यत्वेन प्रसिद्धो यो रूपकादिरलङ्कारः

सोऽन्यत्र प्रतीयमानतया बाहुल्येन प्रदर्शितस्तत्र-

भवद्भिर्भट्टोद्भटादिभिः । तथा च ससन्देहादिषूपमा-

रूपकातिशयोक्तीनां प्रकाशमानत्वं प्रदर्शितमित्यलङ्कारा-

न्तरस्यालङ्कारान्तरे व्यङ्ग्यत्वं न यत्नप्रतिपाद्यम् ॥ २६॥

इयत्पुनरुच्यत एव

अलङ्कारान्तरस्यापि प्रतीतौ यत्र भासते ।

तत्परत्वं न वाच्यस्य नासौ मार्गो ध्वनेर्मतः ॥ २७॥

अलङ्कारान्तरेषु त्वनुरणनरूपालङ्कारप्रतीतौ सत्यामपि

यत्र वाच्यस्य व्यङ्ग्यप्रतिपादनौन्मुख्येन चारुत्वं न

प्रकाशते नासौ  ध्वनेर्मार्गः । तथा च दीपकादावलङ्कारे

उपमाया गम्यमानत्वेऽपि तत्परत्वेन चारुत्वस्याव्यवस्थानान्न

ध्वनिव्यपदेशः ।

यथा ---

चन्द्रमयूखैर्निशा नलिनी कमलैः कुसुमगुच्छैर्लता ।

हंसैश्शारदशोभा काव्यकथा सज्जनैः क्रियते गुर्वी ॥

इत्यादिषूपमागर्भत्वेऽपि सति वाच्यालङ्कारमुखेनैव चारुत्वं

व्यवतिष्ठते न व्यङ्ग्यालङ्कारतात्पर्येण । तस्मात्तत्र

वाच्यालङ्कारमुखेनैव काव्यव्यपदेशो न्याय्यः । यत्र तु व्यङ्ग्य-

परत्वेनैव वाच्यस्य व्यवस्थानं तत्र  व्यङ्ग्यमुखेनैव व्यपदेशो

युक्तः ।

यथा --

प्राप्तश्रीरेष कस्मात्पुनरपि मयि तं मन्थखेदं विदध्या-

न्निद्रामप्यस्य पूर्वामनलमनसो नैव सम्भावयामि ।

सेतुं बध्नाति भूयः किमिति च सकलद्वीपनाथानुयात-

स्त्वय्यायाते वितर्कानिति दधत इवाभाति कम्पः पयोधेः ॥

यथा वा ममैव ---

लावण्यकान्तिपरिपूरितदिङ्मुखेऽस्मिन्

स्मेरेऽधुना तव मुखे तरलायताक्षि ।

क्षोभं यदेति न मनागपि तेन मन्ये

सुव्यक्तमेव जलराशिरयं पयोधिः ॥

इत्येवंविधे विषयेऽनुरणनरूपरूपकाश्रयेण काव्यचारुत्व-

व्यवस्थानाद्रूपकध्वनिरिति व्यपदेशो न्याय्यः ।

उपमाध्वनिर्यथा ---

वीराणां रमते घुसृणारुणे न तथा प्रियास्तनोत्सङ्गे ।

दृष्टी रिपुगजकुम्भस्थले यथा बहलसिन्दूरे ॥

यथा वा ममैव विषमबाणलीलायामसुरपराक्रमणे कामदेवस्य ---

तत्तेषां  श्रीसहोदररत्नाहरणे हृदयमेकरसम् ।

बिम्बाधरे प्रियाणां निवेशितं कुसुमबाणेन ॥

आक्षेपध्वनिर्यथा ---

स वक्तुमखिलाञ्शक्तो हयग्रीवाश्रितान् गुणान् ।

योऽम्बुकुम्भैः परिच्छेदं ज्ञातुं शक्तो महोदधेः ॥

अत्रातिशयोक्त्या हयग्रीवगुणानामवर्णनीयताप्रतिपादन-

रूपस्यासाधारणतद्विशेषप्रकाशनपरास्याक्षेपस्य

प्रकाशनम् ।

अर्थान्तरन्यासध्वनिः शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपव्यङ्ग्योऽर्थ-

शक्तिमूलानुरणनरूपव्यङ्ग्यश्च सम्भवति । तत्राद्यस्योदाहरणम् ---

दैवायत्ते फले किं क्रियतामेतावत्पुनर्भणामः ।

रक्ताशोकपल्लवाः पल्लवानामन्येषां न सदृशाः ॥

पदप्रकाशश्चायं ध्वनिरिति वाक्यस्यार्थान्तरतात्पर्येऽपि

सति न विरोधः । द्वितीयस्योदाहरणं यथा ---

हृदयस्थापितमन्युमपरोषमुखीमपि मां प्रसादयन् ।

अपराद्धस्यापि न खलु ते बहुज्ञ रोषितुम् शक्यम् ॥

अत्र हि वाच्यविशेषेण सापराधस्यापि बहुज्ञस्य कोपः

कर्तुमशक्य इति समर्थकं सामान्यमन्वितमन्यत्तात्पर्येण

प्रकाशते ।

व्यतिरेकध्वनिरप्युभयरूपः सम्भवति। तत्राद्यस्योदाहरणं

प्राक्प्रदर्शितमेव।

द्वितीयस्योदाहरणं यथा ---

जायेय वनोद्देशे कुब्ज एव पादपो गलितपत्रः ।

मा मानुषे लोके त्यागैकरसो दरिद्रश्च ॥

अत्र हि  त्यागैकरसस्य दरिद्रस्य जन्मानभिनन्दनं त्रुटितपत्र-

कुब्जपादपजन्माभिनन्दनं च साक्षाच्छब्दवाच्यम् ।

तथाविधादपि पादपात्तादृशस्य पुंस उपमानोपमेयत्व-

प्रतीपूर्वकं शोच्यतायामाधिक्यं तात्पर्येण प्रकाशयति ।

उत्प्रेक्षाध्वनिर्यथा ---

चन्दनासक्तभुजगनिःश्वासानिलमूर्च्छितः ।

मूर्च्छयत्येष पथिकान्मधौ मलयमारुतः ॥

अत्र हि मधौ मलयमारुतस्य पथिकमूर्च्छाकारित्वं

मन्मथोन्माथदायित्वेनैव । तत्तु चन्दनासक्तभुजग-

निःश्वासानिलमूर्च्छितत्वेनोत्प्रेक्षितमित्युत्प्रेक्षा

साक्षादनुक्तापि वाक्यार्थसामर्थ्यादनुरणनरूपा

लक्ष्यते । न चैवंविधे विषये इवादिशब्दप्रयोगमन्तरेणा-

संबद्धतैवेति शक्यते वक्तुम् । गमकत्वादन्यत्रापि तदप्रयोगे

तदर्थावगतिदर्शनात् । यथा ---

ईर्ष्याकलुषस्यापि तव मुखस्य नन्वेष पूर्णिमाचन्द्रः ।

अद्य सदृशत्वं प्राप्याङ्ग एव न माति ॥

यथा वा ---

त्रासाकुलः परिपतन् परितो निकेतान्

पुंभिर्न कैश्चिदपि धन्विभिरन्वबन्धि ।

तस्थौ तथापि न मृगः क्वचिदङ्गनाभि

राकर्णपूर्णनयनेषुहतेक्षणश्रीः ॥

शब्दार्थव्यवहारे च प्रसिद्धिरेव प्रमाणम् ।

श्लेषध्वनिर्यथा ---

रम्या इति प्राप्तवतीः पताकाः रागं विविक्ता इति वर्धयन्तीः ।

यस्यामसेवन्त नमद्वलीकाः समं वधूभिर्वलभीर्युवानः ॥

अत्र वधूभिः सह वलभीरसेवन्तेति वाक्यार्थप्रतीतेरनन्तरं वध्व

इव वलभ्य इति श्लेषप्रतीतिरशब्दाप्यर्थसामर्थ्यान्मुख्यत्वेन

वर्तते ।

यथासङ्ख्यध्वनिर्यथा ---

अङ्कुरितः पल्लवितः कोरकितः पुष्पितश्च सहकारः ।

अङ्कुरितः पल्लवितः कोरकितः पुष्पितश्च हृदि मदनः ॥

अत्र हि यथोद्देशमनूद्देशे यच्चारुत्वमनुरणनरूपं

मदनविशेषणभूताङुरितादिशब्दगतं तन्मदनसह-

कारयोस्तुल्ययोगितासमुच्चयलक्षणाद्वाच्यादतिरिच्यमान-

मालक्ष्यते । एवमन्येऽप्यलङ्कारा यथायोगं योजनीयाः ।

एवमलङ्कारध्वनिमार्गं व्युत्पाद्य तस्य प्रयोजनवत्तां

ख्यापयितुमिदमुच्यते ---

शरीरीकरणं येषां वाच्यत्वे न व्यवस्थितम् ।

तेऽलङ्काराः परां छायां यान्ति ध्वन्यङ्गतां गतः ॥ २८॥

ध्वन्यङ्गता चोभाभ्यां प्रकाराभ्यां व्यञ्जकत्वेन

व्यङ्ग्यत्वेन च । तत्रेह प्रकरणाद्व्यङ्ग्यत्वेनेत्यवगन्तव्यम् ।

व्यङ्ग्यत्वेऽप्यलङ्काराणां प्राधान्यविवक्षायामेव

सत्यां ध्वनावन्तःपातः । इतरथा तु गुणीभूतव्यङ्ग्यत्वं

प्रतिपादयिष्यते ॥ २८॥

अङ्गित्वेन व्यङ्ग्यतायामपि ,  अलङ्काराणां द्वयी गतिः --- कदाचि-

द्वस्तुमात्रेण व्यज्यन्ते , कदाचिदलङ्कारेण ।

तत्र --

व्यज्यन्ते वस्तुमात्रेण  यदालङ्कृतयस्तया ।

ध्रुवं ध्वन्यङ्गता तासां

अत्र हेतु : ---

                         काव्यवृत्तिस्तदाश्रया ॥ २९॥

यस्मात्तत्र तथाविधव्यङ्ग्यालङ्कारपरत्वेनैव  काव्यं प्रवृत्तम् ।

अन्यथा तु तद्वाक्यमात्रमेव स्यात् ॥ २९॥

तासामेवालङ्कृतीनाम् ---

अलङ्कारान्तरव्यङ्ग्यभावे

पुन: ,

                                    ध्वन्यङ्गता भवेत् ।

चारुत्वोत्कर्षतो व्यङ्ग्यप्राधान्यं यदि लक्ष्यते ॥ ३०॥

उक्तं ह्येतत् --- ॑ चारुत्वोत्कर्षनिबन्धना वाच्यव्यङ्ग्ययोः

प्राधान्यविवक्षा ॑ इति । वस्तु मात्रव्यङ्ग्यत्वे चालङ्काराणा-

मनन्तरोपदर्शितेभ्य एवोदाहरणेभ्यो विषय उन्नेयः । तदेव-

मर्थमात्रेणालङ्कारविशेषरूपेण वार्थेनार्थान्तरस्यालङ्कारस्य

वा प्रकाशने चारुत्वोत्कर्षनिबन्धने सति प्राधान्येऽर्थशक्त्युद्भवानु-

रणनरूपव्यङ्ग्यो निरवगन्तव्यः ॥ ३०॥

एवं ध्वनेः प्रभेदान् प्रतिपाद्य तदाभासविवेकं कर्तुमुच्यते ---

यत्र प्रतीयमानोऽर्थः प्रम्लिष्टत्वेन भासते ।

वाच्यस्याङ्गतया वापि नास्यासौ गोचरो ध्वनेः ॥ ३१॥

द्विविधोऽपि प्रतीयमानः स्फुटोऽस्फुटश्च । तत्र य एव स्फुटः

शब्दशक्त्यार्थशक्त्या वा प्रकाशते स एव ध्वनेर्मार्गो नेतरः ।

स्फुटोऽपि योऽभिधेयस्याङ्गत्वेन प्रतीयमानोऽवभासते सोऽस्यानुरणन-

रूपव्यङ्ग्यस्य ध्वनेरगोचरः ।

यथा ---

कमलाकरा न मलिता हंसा उड्डायिता न च सहसा ।

केनापि ग्रामतडागेऽभ्रमुत्तानितं क्षिप्तम् ॥

अत्र हि प्रतीयमानस्य मुग्धवध्वा जलधरप्रतिबिम्बदर्शनस्य

वाच्याङ्गत्वमेव । एवंविधे विषयेऽन्यत्रापि यत्र व्यङ्ग्यापेक्षया

वाच्यस्य चारुत्वोत्कर्षप्रतीत्या प्राधान्यमवसीयते , तत्र

व्यङ्ग्यस्याङ्गत्वेन प्रतीतेर्ध्वनेरविषयत्वम् । यथा ---

वेतसलतागहनोड्डीनशकुनिकोलाहलं श‍ृण्वत्याः ।

गृहकर्मव्यापृताया वध्वाः सीदन्त्यङ्गानि ॥

एवंविधो हि विषयः प्रायेण गुणीभूतव्यङ्ग्यस्योदाहरणत्वेन

निर्देक्ष्यते । यत्र तु प्रकरणादिप्रतिपत्त्या निर्धारितविशेषो

वाच्योऽर्थः पुनः प्रतीयमानाङ्गत्वेनैवावभासते

सोऽस्यैवानुरणनरूपव्यङ्ग्यस्य ध्वनेर्मार्गः । यथा ---

उच्चिनु पतितं कुसुमं मा धुनीहि शेफालिकां हालिकस्नुषे ।

एष ते विषमविपाकः श्वसुरेण श्रुतो वलयशब्दः ॥

अत्र ह्यविनयपतिना सह रममाणा सखी बहिःश्रुतवलयकलकलया

सख्या प्रतिबोध्यते । एतदपेक्षणीयं वाच्यार्थप्रतिपत्तये ।

प्रतिपन्ने च वाच्येऽर्थे तस्याविनयप्रच्छादनतात्पर्येणाभि-

धीयमानत्वात्पुनर्व्यङ्ग्याङ्गत्वमेवेत्यस्मिन्ननुरणनरूपव्यङ्ग्य-

ध्वनावन्तर्भावः ॥ ३१॥

एवं विवक्षितवाच्यस्य ध्वनेस्तदाभासविवेके प्रस्तुते सत्यविवक्षित-

वाच्यस्यापि तं कर्तुमाह ---

अव्युत्पत्तेरशक्तेर्वा निबन्धो यः स्खलद्गतेः ।

शब्दस्य स च न ज्ञेयः सूरिभिर्विषयो ध्वनेः ॥ ३२॥

 स्खलद्गतेरुपचरितस्य शब्दस्याव्युत्पत्तेरशक्तेर्वा निबन्धो यः

स च न ध्वनेर्विषयः ।

यतः ---

सर्वेष्वेव प्रभेदेषु स्फुटत्वेनावभासनम् ।

यद्व्यङ्ग्यस्याङ्गिभूतस्य तत्पूर्णं ध्वनिलक्षणम् ॥ ३३॥

तच्चोदाहृतविषयमेव ॥ ३३॥

इति श्रीराजानकानन्दवर्धनाचार्यविरचिते ध्वन्यालोके द्वितीय उद्द्योतः ॥