अभिज्ञानशाकुन्तलम्

(प्रथमोऽङ्कः)

अथ अभिज्ञानशाकुंतलम् ।

प्रथमोऽङ्कः ।

या सृष्टिः स्रष्टुराद्या वहति विधिहुतं या हविर्या च होत्री

ये द्वे कालं विधत्तः श्रुतिविषयगुणा या स्थिता व्याप्य विश्वम् ।

यां आहुः सर्वबीजप्रकृतिरिति यया प्राणिनः प्राणवन्तः

प्रत्यक्षाभिः प्रपन्नस्तनुभिरवतु वस्ताभिरष्टाभिरीशः॥१॥

(नान्द्यन्ते )

सूत्रधारः -- ( नेपथ्याभिमुखमवलोक्य )

आर्ये यदि नेपथ्यविधानमवसि अमितस्तावदागम्यताम् ।

( प्रविश्य )

नटी - आर्यपुत्र इयमस्मि ।

सूत्रधारः -- आर्य अभिरूपभूयिष्ठा परिषदियम् । अद्य खलु

कालिदासग्रथितवस्तुना नवेनाभिज्ञानशकुंतलाख्येन

नाटकेनोपस्थातव्यमस्माभिः । तत्प्रतिपात्रमाधीयतां यत्नः ।

नटी -- सुविहितप्रयोगतयायार्यस्य न किमपि परिहास्यते ।

सूत्रधारः -- आर्ये कथयामि ते भूतार्थम् ।

आ परितोषाद्विदुषां न साधु मन्ये प्रयोगविज्ञानम् ।

बलवदपि शिक्षितानामात्मन्यप्रत्ययं चेतः॥२॥

नटी -- आर्य एवमेतत् । अनन्तरकरणीयमार्य आज्ञापयतु ।

सूत्रधारः -- किमन्यदस्याः परिषदः श्रुतिप्रसादनतः । तदिममेव

तावदचिरप्रवृत्तमुपभोगक्षमं ग्रीष्मसमयमधिकृत्य गीयताम् ।

सम्प्रति हि -

सुभगसलिलावगाहाः पाटलसंसर्गसुरभिवनवाताः ।

प्रच्छायसुलभनिद्रा दिवसाः परिणामरमणीयाः॥३॥

नटी -- तथा ।

( इति गायति )

ईषदीषच्चुम्बितानि भ्रमरैः सुकुमारकेसरशिखानि ।

अवतंसयन्ति दममानाः प्रमदाः शिरीषकुसुमानि॥४॥

सूत्रधारः -- आर्य साधु गीतम् । अहो

रागबद्धचित्तवृत्तिरालिखित इव सर्वतो रङ्गः ।

तदिदानीं कतमत्प्रकरणमाश्रित्यैनमाराधयामः ।

नटी -- नन्वार्यमिश्रैः प्रथममेवाज्ञप्तमभिज्ञानशकुंतलं

नामापूर्वं नाटकं प्रयोगे अधिक्रियतामिति ।

सूत्रधारः -- आर्ये सम्यगनुबोधितोऽस्मि । अस्मिन्क्षणे विस्मृतं खलु

मया तत् । कुतः ।

तवास्मि गीतरागेण हारिणा प्रसभं हृतः ।

एष राजेव दुष्यन्तः सारङ्गेणतिरंहसा॥५॥

( इति निष्क्रान्तौ )

( प्रस्तावना )

( ततः प्रविशति मृगानुसारी सशरचापहस्तो राजा रथेन सूतश्च

)

सूतः -- ( राजानं मृगं चावलोक्य ) आयुष्मन् ।

कृष्णसारे ददश्चक्षुस्त्वयि चाधिज्यकार्मुके ।

मृगानुसारिणं साक्षात्पश्यामीव पिनाकिनम्॥६॥

राजाः -- सूत दूरममुना सारङ्गेण वयमाकृष्टाः । अयं

पुनरिदानीमपि ग्रीवाभङ्गभिरामं मुहुरनुपतति स्यन्दने दत्तदृष्टिः

पश्चार्धेन प्रविष्टः शरपतनभयाद्भूयसा पूर्वकायम् ।

दर्भैण्रर्धावलीढैः श्रमविवृतमुखभ्रंशिभिः कीर्णवर्त्मा

पश्योदग्रप्लुतत्वाद्वियति बहुतरं स्तोकमुर्व्याम् प्रयाति॥७॥

( सविस्मयम् )

तदेष कथमनुपतत एव मे प्रयत्नप्रेक्षणीयः संवृत्तः ।

सूतः -- आयुष्मन् उद्घातिनी भूमिरिति मया रश्मिसंयमनाद्रथस्य

मन्दीकृतो वेगः । तेन मृग एष विप्रकृष्टान्तरः संवृत्तः ।

सम्प्रति समदेशवर्तिनस्ते न दुरासदो भविष्यति ।

राजाः -- तेन हि मुच्यन्तामभीषवः ।

सूतः -- यदाज्ञापयत्यायुष्मान् ।

( रथवेगं निरूप्य )

आयुष्मन्पश्य पश्य ।

मुक्तेषु रश्मिषु निरायतपूर्वकाया

निष्कम्पचामरशिखा निभृतोर्ध्वकर्णाः ।

आत्मौद्धतैरपि रजोभिरलङ्घनीया

धावन्त्यमी मृगजवाक्षमयेव रथ्याः॥८॥

राजाः -- सत्यम् । अतीत्य हरितो हरींश्च वर्तन्ते वाजिनः । तथा

हि ।

यदालोके सूक्ष्मं व्रजति सहसा तद्विपुलतां

यदर्धे विछिन्नं भवति कृतसंधानमिव तत् ।

प्रकृत्या यद्वक्त्रं तदपि समरेखं नयनयोर्न

मे दूरे किञ्चित्क्षणमपि न पार्श्वे रथज्जवात्॥९॥

सूत पश्यैनं व्यापद्यमानम् ।

( इति शरसंधानं नाटयति )

( नेपथ्ये )

भो भो राजन् आश्रममृगोऽयं न हन्तव्यो न हन्तव्यः ।

सूतः -- ( आकर्ण्यावलोक्य च )

आयुष्मनस्य खलु ते बाणपातवर्तिनः कृष्टसारस्यान्तरे तपस्विन

उपस्थिताः ।

राजाः -- ( ससम्भ्रमम् )

तेन हि प्रगृह्यन्तां वाजिनः ।

सूतः -- तथा ।

( इति रथं स्थापयति )

(ततः प्रविशत्यात्मनातृतीयो वैखानसः )

वैखानसः -- ( हस्तमुद्यम्य )

राजन् आश्रममृगोऽयं न हन्तव्यो न हन्तव्यः ।

न खलु न खलु बाणः संनिपात्योऽयमस्मिन्मृदुनि

मृगशरीरे पुष्पराशाविवाग्निः ।

क्व बत हरिणकानां जीवितं चातिलोलं क्व च

निशितनिपाता वज्रसाराः शरास्ते॥१०॥

तत्साधुकृतसंधानं प्रतिसंहर सायकम् ।

आर्तत्राणाय वः शस्त्रं न प्रहर्तुमनागसि॥११॥

राजाः -- एष प्रतिसम्हृतः ।

( इति यथोक्तं करोति )

वैखानसः -- सदृशमेतत् पुरुवंशप्रदीपस्य भवतः ।

जन्म यस्य पुरोर्वंशे युक्तरूपमिदं तव ।

पुत्रमेवङ्गुणोपेतं चक्रवर्तिनमाप्नुहि॥१२॥

इतरौ -- ( बाहू उद्यम्य ) सर्वथा चक्रवर्तिनं पुत्रमाप्नुहि ।

राजाः -- ( सप्रणामम् )

प्रतिगृहीतं ब्राह्मणवचनम् ।

वैखानसः -- राजन् समिदाहरणाय प्रस्थिता वयम् । एष खलु

कण्वस्य कुलपतेरनुमालिनीतीरमाश्रमो दृश्यते । न

चेदन्यकार्यातिपातः प्रविश्य प्रतिगृह्यतामातिथेयः सत्कारः । अपि

च ।

रम्यास्तपोधनानां प्रतिहतविघ्नाः क्रियाः समवलोक्य ।

ज्ञास्यसि कियद्भुजो मे रक्षति मौर्वीकिणाङ्क इति॥१३॥

राजाः -- अपि संनिहितोऽत्र कुलपतिः ।

वैखानसः -- इदानीमेव दुहितरं शकुंतलामतिथिसत्काराय

नियुज्य दैवं अस्याः प्रतिकूलं शमयितुं सोमतीर्थं गतः ।

राजाः -- भवतु । तामेव पश्यामि । सा खलु विदितभक्तिं मां

महर्षेः करिष्यति ।

वैखानसः -- साधयामस्तावत् ।

( इति सशिष्यो निष्क्रान्तः )

राजाः -- सूत चोदयाश्वान् पुण्याश्रमदर्शनेन तावदात्मानं

पुनीमहे ।

सूतः -- यदाज्ञापयत्यायुष्मन् ।

( इति भूयो रथवेगं निरूपयति )

राजाः -- ( समन्तादवलोक्य )

सूत अकथितोऽपि ज्ञायत एव यथायमाश्रमाभोगस्तपोवनस्येति ।

सूतः -- कथमिव ।

राजाः -- किं न पश्यति भवान् । इह हि

नीवाराः शुकगर्भकोटरमुखभ्रष्टास्तरूणामधः

प्रस्निग्धाः क्वचिदिङ्गुदीफलभिदः सूच्यन्त एवोपलाः ।

विश्वासोपगमादभिन्नगतयः शब्दं सहन्ते

मृगास्तोयाधारपथाश्च वल्कलशिखानिष्यन्दरेखाङ्किताः॥१४॥

<कुल्याम्भोभिः पवनचपलैः शाखिनो धौतमूला

<भिन्नो रागः किसलयरुचामाज्यधूमोद्गमेन ।

<एते चार्वागुपवनभुवि च्छिन्नदर्भान्कुरायां

<नष्टांशका हरिणशिशवो मन्दमन्दं चरन्ति ।

सूतः -- सर्वमुपपन्नम् ।

राजाः -- ( स्तोकमन्तरं गत्वा )

तपोवननिवासिनामुपरोधो मा भूत् । एतावत्येव रथं स्थापय

यावदवतरामि ।

सूतः -- धृताः प्रग्रहाः । अवतरत्वायुष्मान् ।

राजाः -- ( अवतीर्य )

सूत विनीतवेषेण प्रवेष्टव्यानि तपोवनानि नाम । इदं

तावद्गृह्यताम् ।

( इति सूतस्याभरणानि धनुश्चोपनीयार्पयति )

सूत यावदाश्रमवासिनः प्रत्यवेक्ष्याहमुपावर्ते

तावदार्द्रपृष्ठाः क्रियन्तां वाजिनः ।

सूतः -- तथा ।

( इति निष्क्रान्तः )

राजाः -- ( परिक्रम्यावलोक्य च )

इदमाश्रमद्वारम् । यावत्प्रविशामि ।

( प्रविश्य । निमित्तं सूचयन् )

शान्तमिदमाश्रमपदं स्फुरति च बाहुः कुतः फलमिहस्य ।

अथवा भवितव्यानां द्वाराणि भवन्ति सर्वत्र॥१५॥

( नेपथ्ये )

इत इतः सख्यौ ।

राजाः -- ( कर्णं दत्त्वा )

अये दक्षिणेन वृक्षवाटिकामालाप इव श्रूयते । यावदत्र गच्छामि ।

( परिक्रम्यावलोक्य च )

अये एतास्तपस्विकन्यकाः स्वप्रमाणानुरूपैः सेचनघटैर्बालपादपेभ्यः

पयो दातुइत एवाभिवर्तन्ते ।

( निपुणं निरूप्य )

अहो मधुरमासां दर्शनम् ।

शुद्धान्तदुर्लभमिदं वपुराश्रमवासिनो यदि जनस्य ।

दूरीकृताः खलु गुणैरुद्यानलता वनलताभिः॥१६॥

यावदिमां छायामाश्रित्य प्रतिपालयामि ।

( इति विलोकयन् स्थितः )

( ततः प्रविश्यति यथोक्तव्यापारा सह सखीभ्यां शकुंतल )

शकुंतला -- इत इतः सख्यौ ।

अनसूया -- हला शकुन्तले त्वत्तोऽपि तातकाश्यपस्याश्रमवृक्षकाः

प्रियतरा इति तर्कयामि । येन नवमालिकाकुसुमपेलवापि

त्वमेतेषामालवालपूरणे नियुक्ता ।

शकुंतला -- न केवलं तातनियोग एव । अस्ति मे सोदरस्नेहोऽप्येतेषु ।

( इति वृक्षसेचनं रूपयति )

राजाः -- कथमियं सा कण्वदुहिता । असाधुदर्शी खलु

तत्रभवान्काश्यपो य इमामाश्रमधर्मे नियुङ्क्ते ।

इदं किलाव्याजमनोहरं वपुस्तपःक्षमं साधयितुं य इच्छति ।

ध्रुवं स नीलोत्पलपत्रधारया शमीलतां छेतुमृषिर्व्यवस्यति॥

१७॥

भवतु । पादपान्तर्हित एव विश्रब्धं तावदेनां पश्यामि ।

( इति तथा करोति )

शकुंतला -- सखि अनसूये अतिपिनद्धेन वल्कलेन प्रियंवदया

नियन्त्रिताऽस्मि । शिथिलय तावदेतत् ।

अनसूया -- तथा ।

( इति शिथिलयति )

प्रियंवदा -- ( सहासम् )

अत्र पयोधरविस्तारयितृ आत्मनो यौवनं उपालभस्व । मां किं

उपालभसे ।

राजाः -- काममननुरूपमस्य वपुषो वल्कलं न

पुनरलंकारश्रियं न पुष्यति । कुतः ।

सरसिजमनुविद्धं शैवलेनापि रम्यं

मलिनमपि हिमांशोर्लक्ष्म लक्ष्मीं तनोति ।

इयमधिकमनोज्ञा वल्कलेनापि तन्वी

किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम्॥१८॥

शकुंतला -- ( अग्रतोऽवलोक्य )

एष वातीरितपल्लवाङ्गुलीभिस्त्वरयतीव मां केसरवृक्षकः ।

यावदेनं सम्भावयामि ।

( इति परिक्रामति )

प्रियंवदा -- हला शकुन्तले अत्रैव तावन्मुहूर्तं तिष्ठ

यावत्वयोपगतया लतासनाथ इवायं केसरवृक्षकः प्रतिभाति ।

शकुंतला -- अतः खलु प्रियंवदासि त्वम् ।

राजाः -- प्रियमपि तथ्यमाह शकुंतलां प्रियंवदा । अस्याः खलु

अधरः किसलयरागः कोमलविटपानुकारिणौ बाहू ।

कुसुममिव लोभनीयं यौवनमङ्गेषु संनद्धम्॥१९॥

अनसूया -- हला शकुन्तले इयं स्वयम्वरवधूः सहकारस्य त्वया

कृतनामधेया वनज्योत्स्नेति नवमालिका ।

एनां विस्मृताऽसि ।

शकुंतला -- तदात्मानमपि विस्मरिष्यामि ।

( लतामुपेत्यावलोक्य च )

हला रमणीये खलु काल एतस्य लतापादपमिथुनस्य व्यतिकरः

संवृत्तः । नवकुसुमयौवना वनज्योत्स्ना स्निग्धपल्लवतयोपभोगक्षमः

सहकारः ।

( इति पश्यन्ती तिष्ठति )

प्रियंवदा -- अनसूये जानासि किं शकुंतला वनज्योत्स्नामतिमात्रं

पश्यतीति ।

अनसूया -- न खलु विभावयामि । कथय ।

प्रियंवदा -- यथा वनज्योत्स्नानुरूपेण पादपेन संगता अपि

नामैवमहमप्यात्मनोनुरूपं वरं लभेयेति ।

शकुंतला -- एष नूनं तवात्मगतो मनोरथः ।

( इति कलशमावर्जयति )

राजाः -- अपि नाम कुलपतेरियमसवर्णक्षेत्रसम्भवा स्यात् । अथवा

कृतं संदेहेन ।

असंशयं क्षत्रपरिग्रहक्षमा यदार्यमस्यामभिलाषि मे मनः ।

सतां हि संदेहपदेषु वस्तुषु प्रमाणमन्तःकरण प्रवृत्तयः॥२०॥

तथापि तत्त्वत एनामुपलस्ये ।

शकुंतला -- ( ससम्भ्रमम् )

अम्भो । सलिलसेकसम्भ्रमोद्गतो नवमालिकामुज्झित्वा वदनं मे

मधुकरोभिवर्तते ।

( इति भ्रमरबाधां रूपयति )

राजाः -- ( सस्पृहम् )

चलपाङ्गां दृष्टिं स्पृशसि बहुशो वेपथुमतीं

रहस्याख्यायीव स्वनसि मृदु कर्णान्तिकचरः ।

करौ व्याधुन्वत्याः पिबसि रतिसर्वस्वमधरम्

वयं तत्त्वान्वेषान्मधुकर हतास्त्वं खलु कृती॥२१॥

शकुंतला -- न एष धृष्टो विरमति । अन्यतो गमिष्यामि ।

कथमितोऽप्यागच्छति । हला परित्रायेथां मामनेन दुर्विनीतेन

मधुकरेणाभिभूयमानाम् ।

उभे -- ( सस्मितम् ) के आवां परित्रातुम् । दुष्यंतमाक्रन्द ।

राजरक्षितव्यानि तपोवनानि नाम ।

राजाः -- अवसरोऽयमात्मानं प्रकाशयितुम् । न भेतव्यं न

भेतव्यम् -।

( इत्यर्धोक्ते स्वगतम् )

राजभावस्त्वभिज्ञातो भवेत् । भवतु एवं तावदभिधास्ये ।

शकुंतला -- ( पदान्तरे स्थित्वा । सदृष्टिक्षेपम् )

कथमितोऽपि मामनुसरति ।

राजाः -- ( सत्वरमुपसृत्य )

आः

कः पौरवे वसुमतीं शासति शासितरि दुर्विनीतानाम्

अयमाचरत्यविनयं मुग्धासु तपस्विकन्यासु॥२२॥

( सर्वा राजानं दृष्टा किंचिदिव सम्भ्रान्ताः )

अनसूया -- आर्य न खलु किमप्यत्याहितम् । इयं नौ प्रियसखी

मधुकरेणाभिभूयमाना कातरीभूता ।

( इति शकुंतलां दर्शयति )

राजाः -- ( शकुंतलाभिमुखो भूत्वा )

अपि तपो वर्धते ।

( शकुंतला साध्वसादवचना तिष्ठति )

अनसूया -- इदानीमतिथिविशेषलाभेन । हला शकुन्तले

गच्छोटजम् । फलमिश्रमर्घमुपहर । इदं पादोदकं भविष्यति।

राजाः -- भवतीनां सूनृतयैव गिराकृतमातिथ्यम् ।

प्रियंवदा -- तेन ह्यस्यां प्रछायशीतलायां सप्तपर्णवेदिकायां

मुहूर्तमुपविश्य परिश्रमविनोदं करोत्वार्यः ।

राजाः -- नूनं यूयमप्यनेन कर्मणा परिश्रान्ताः ।

अनसूया -- हला शकुन्तले उचितं नः पर्युपासनमतिथीनाम् ।

अत्रोपविशामः ।

( इति सर्वा उपविशन्ति )

शकुंतला -- ( आत्मगतम् )

किं नु खल्विमं प्रेक्ष्य तपोवनविरोधिनो विकारस्य गमनीयास्मि

संवृत्ता ।

राजाः -- ( सर्वा विलोक्य )

अहो समवयोरूपरमणीयं भवतीनां सौहार्दम् ।

प्रियंवदा -- ( जनान्तिकम् )

अनसूये को नु खल्वेष चतुरगम्भीराकृतिर्मधुरं

प्रियमालपन्प्रभाववानिव लक्ष्यते ।

अनसूया -- सखि ममाप्यस्ति कौतूहलम् । पृच्छामि तावदेनम् ।

( प्रकाशम् )

आर्यस्य मधुरालापजनितो विश्रम्भो मां मन्त्रयते कतम आर्येण

राजर्षिवंशोऽलंक्रियते कतमो वा विरहपर्युत्सुकजनः कुतो देशः

किन्निमित्तं वा सुकुमारतरोऽपि तपोवनगमनपरिश्रमस्यात्मा

पदमुपनीतः ।

शकुंतला -- ( आत्मगतम् )

हृदय मोत्ताम्य । एषा त्वया चिन्तितान्यनसूया मन्त्रयते ।

राजाः -- ( आत्मगतम् )

कथमिदानीं आत्मानं निवेदयामि कथं वात्मापहारं करोमि । भवतु ।

एवं तावदेनां वक्ष्ये ।

( प्रकाशम् )

भवति यः पौरवेण राज्ञा धर्माधिकारे नियुक्तः

सोहमविघ्नक्रियौपलम्भाय धर्मारण्यमिदं आयातः ।

( शकुंतला श‍ृङ्गारलज्जां रूपयति )

अनसूया -- ( उभयोराकारं विदित्वा । जनान्तिकम् )

हला शकुन्तले यद्यत्राद्य तातः संनिहितो भवेत् ।

शकुंतला -- ततः किं भवेत् ।

सख्यौ -- इमं जीवितसर्वस्वेनाप्यतिथिविशेषं कृतार्थं

करिष्यति ।

शकुंतला -- युवामपेतम् । किमपि हृदये कृत्वा मत्रयेथे । न

युवयोर्वचनं श्रोष्यामि ।

राजाः -- वयमपि तावद्भवत्योः सखीगतं किमपि पृच्छामः ।

सख्यौ -- आर्य अनुग्रह इवेयमभ्यर्थना ।

राजाः -- भगवान्काश्यपः शाश्वते ब्रह्मणि स्थित इति प्रकाशः ।

इयं च वः सखी तदात्मजेति कथमेतत् ।

अनसूया -- श‍ृणोत्वार्यः । अस्ति कोऽपि कौशिक इति गोत्रनामधेयो

महाप्रभावो राजर्षिः ।

राजाः -- अस्ति । श्रूयते ।

अनसूया -- तमावयोः प्रियसख्याः प्रभवमवगच्छ । उज्झितायाः

शरीरसंवर्धनादिभिस्तातकाश्यपोऽस्याः पिता ।

राजाः -- उज्झितशब्देन जनितं मे कौतूहलम् ।

आमूलाच्छ्ह्रोतुमिच्छामि ।

अनसूया -- श‍ृणोत्व् आर्यः । गौतमीतीरे पुरा किल तस्य

राजर्षेरुग्रे तपसि वर्तमानस्य किमपि जातशङ्कैर्देवैर्मेनका

नामाप्सराः प्रेषिता नियमविघ्नकारिणी ।

राजाः -- अस्त्येतदन्यसमाधिभीरुत्वं देवानाम् ।

अनसूया -- ततो वसंतोदारसमये तस्या उन्मादयितृ रूपं प्रेक्ष्य -

( इत्यर्धोक्ते लज्जया विरमति )

राजाः -- परस्ताज्ज्ञायत एव । सर्वथाप्सरःसम्भवैषा ।

अनसूया -- अथ किम् ।

राजाः -- उपपद्यते ।

मानुषीषु कथं वा स्यादस्य रूपस्य सम्भवः ।

न प्रभातरलं ज्योतिरुदेति वसुधातलात्॥२३॥

( शकुंतलाऽधोमुखी तिष्ठति )

राजाः -- ( आत्मगतम् )

लब्धावकाशो मे मनोरथः । किं तु सख्या परिहासोदाहृतां

वरप्रार्थनां श्रुत्वा धृतद्वैधीभावकातरं मे मनः ।

प्रियंवदा -- ( सस्मितं शकुंतलां विलोक्य नायकाभिमुखी भूत्वा )

पुनरपि वक्तुकाम इवार्यः ।

( शकुंतला सखीमङ्गुल्या तर्जयति )

राजाः -- सम्यगुपलक्षितं भवत्या । अस्ति नः

सच्चरितश्रवणलोभादन्यदपि प्रष्टव्यम् ।

प्रियंवदा -- अलं विचार्य । अनियन्त्रणानुयोगस्तपस्विजनो नाम ।

राजाः -- इति सखीं ते ज्ञातुमिच्छामि ।

वैखानसं किमनया व्रतमाप्रदानाद् -

व्यापाररोधि मदनस्य निषेवितव्यम् ।

अत्यन्तमात्मसदृशेक्षणवल्लभाभिराहो

निवत्स्यति समं हरिणाङ्गनाभि॥२४॥

प्रियंवदा -- आर्य धर्मचरणेऽपि परवशोऽयं जनः । गुरोः

पुनरस्या अनुरूपवरप्रदाने संकल्पः ।

राजाः -- ( आत्मगतम् )

न दुरवापेयं खलु प्रार्थना ।

भव हृदय साभिलाषं सम्प्रति संदेहनिर्णयो जातः ।

आशङ्कसे यदग्निं तदिदं स्पर्शक्षमं रत्नम्॥२५॥

शकुंतला -- ( सरोषमिव )

अनसूये गमिष्याम्यहम् ।

अनसूया -- किन्निमित्तम् ।

शकुंतला -- इमामसम्बद्धप्रलापिनीं प्रियंवदां आर्यायै गौतम्यै

निवेदयिष्यामि ।

अनसूया -- सखि न युक्तमकृतसत्कारमतिथिविशेषं विसृज्य

स्वछन्दतो गमनम् ।

( शकुंतला न किंचिदुक्त्वा प्रस्थितैव )

राजाः -- ( ग्रहीतुमिच्छन्निगृह्यात्मानम् । आत्मगतम् )

अहो चेष्टाप्रतिरूपिका कामिजनमनोवृत्तिः । अहं हि

अनुयास्यन्मुनितनयां सहसा विनयेन वारितप्रसरः ।

स्थानादनुच्चलन्नपि गत्वेव पुनः प्रतिनिवृत्तः॥२६॥

प्रियंवदा -- ( शकुंतलां निरुध्य )

हला न ते युक्तं गन्तुम् ।

शकुंतला -- ( सभ्रूभङ्गम् )

किन्निमित्तम् ।

प्रियंवदा -- वृक्षसेचने द्वे धारयसि मे । एहि तावत् । आत्मानं

मोचयित्वा ततो गमिष्यसि ।

( इति बलादेनां निवर्तयति )

राजाः -- भद्रे वृक्षसेचनादेव परिश्रान्तामत्रभवतीं लक्षये ।

तथा ह्यस्याः

स्रस्तांसावतिमात्रलोहिततलौ बाहू घटोत्क्षेपणादद्यपि स्तनवेपथुं

जनयति श्वासः प्रमाणाधिकः ।

बद्धं कर्णशिरीषरोधि वदने धर्माम्भसां जालकं

बन्धे स्रंसिनि चैकहस्तयमिताः पर्याकुला मूर्धजाः॥२७॥

तदहमेनान्नृणां करोमि ।

( इत्यङ्गुलीयं दातुमिच्छति )

( उभे नाममुद्राक्षराण्यनुवाच्य परस्परमवलोकयतः )

राजाः -- अलमस्मानन्यथा सम्भाव्य । राज्ञः परिग्रहोयमिति

राजपुरुष मामवगच्छत ।

प्रियंवदा -- तेन हि नार्हत्यङ्गुलीयकमङ्गुलीवियोगम् । आर्यस्य

वचनेनानृणेदानीमेषा ।

( किञ्चिद्विहस्य )

हला शकुन्तले मोचितास्यनुकम्पिनार्येण । अथवा महाराजेन ।

गच्छेदानीम् ।

शकुंतला -- ( आत्मगतम् )

यद्यात्मनः प्रभविष्यामि ।

( प्रकाशम् )

का त्वं विस्रष्टव्यस्य रोद्धव्यस्य वा ।

राजाः -- ( शकुंतलां विलोक्य । आत्मगतम् )

किं नु खलु यथा वयमस्यामेवमियमप्यस्मान्प्रति स्यात् । अथवा

लब्धावकाशा मे प्रार्थना । कुतः ।

वाचं न मिश्रयति यद्यपि मद्वचोभिः

कर्णं ददात्यभिमुखं मयि भाषमाणे ।

कामं न तिष्ठति मदाननसम्मुखीना

भूयिष्ठमन्यविषया न तु दृष्टिरस्याः॥२८॥

( नेपथ्ये )

भो भोस्तपस्विनः सन्निहितास्तपोवनसत्त्वरक्षायै भवत । प्रत्यासन्नः

किल मृगयाविहारी पार्थिवो दुष्यन्तः ।

तुरगखुरहतस्तथा हि रेणुर्विटपविषक्तजलार्द्रवल्कलेषु ।

पतति परिणतारुणप्रकाशः शलभसमूह इवाश्रमद्रुमेषु॥२९॥

अपि च ।

तीव्राघातप्रतिहततरुस्कन्धलग्नैकदन्तः

पादाकृष्टव्रततिवलयासङ्गसंजातपाशः ।

मूर्तो विघ्नस्तपस इव नो भिन्नसारङ्गयूथो

धर्मारण्यं प्रविशति गजः स्यन्दनालोकभीतः॥३०॥

( सर्वाः कर्णं दत्त्वा किंचिदिव सम्भ्रान्ताः )

राजाः -- ( आत्मगतम् )

अहो धिक् पौरा अस्मदन्वेषिणस्तपोवनुपरुन्धन्ति । भवतु ।

प्रतिगमिष्यामस्तावत् ।

सख्यौ -- आर्य अनेनारण्यकवृत्तान्तेन पर्याकुलाः स्मः । अनुजानीहि

न उटजगमनाय ।

राजाः -- ( ससम्भ्रमम् )

गच्छन्तु भवत्यः । वयमप्याश्रमपीडा यथा न भवति तथा

प्रयतिष्यामहे ।

( सर्वे उत्तिष्ठन्ति )

सख्यौ -- आर्य असम्भावितातिथिसत्कारं भूयोऽपि प्रेक्षणनिमित्तं

लज्जामहे आर्यं विज्ञापयितुम् ।

राजाः -- मा मैवम् । दर्शनेनैव भवतीनां पुरस्कृतोऽस्मि ।

शकुंतला -- अनसूये अभिनवकुशसूच्या परिक्षतं मे चरणं

कुरबकशाखापरिलग्नं च वल्कलम् । तावत्परिपालयत मां

यावदेतन्मोचयामि ।

( शकुंतला राजानमवलोकयन्ती सव्याजं विलम्ब्य सह सखीभ्यां

निष्क्रान्ता )

राजाः -- मन्दौत्सुक्योऽस्मि नगरगमनं प्रति ।

यावदनुयात्रिकान्समेत्य नातिदूरे तपोवनस्य निवेशयेयम् । न खलु

शक्नोमि शकुंतलाव्यापारादात्मानं निवर्तयितुम् । मम हि

गच्छति पुरः शरीरं धावति पश्चादसंस्तुतं चेतः ।

चीनांशुकमिव केतोः प्रतिवातं नीयमानस्य॥३१॥

( इति निष्क्रान्ताः सर्वे )

( इति प्रथमोऽङ्कः । )

द्वितीयोऽङ्कः ।

( ततः प्रविशति विषण्णो विदूषकः )

विदूषकः -- ( निःश्वस्य )

भो दिष्टम् । एतस्य मृगयाशीलस्य राज्ञो वयस्यभावेन निर्विण्णोऽस्मि

। अयम् मृगोऽयं वहारोऽयं शार्दूल इति मध्याह्नेऽपि

ग्रीष्मविरलपादपछायासु वनराजिष्वाहिण्डयते अटवीतोऽटवी ।

पत्रसङ्करकषायाणि कदुष्णानि गिरिनदीजलानि पीयन्ते । अनियतवेलं

शूल्यमांसभूयिष्ठ आहारो भुज्यते । तुरगानुधावनकण्डितसंधे

रात्रावपि निकामं शयितव्यं नास्ति । ततो महत्येव प्रत्यूषे

दास्याःपुत्रैः शकुनिलुब्धकैर्वनग्रहणकोलाहलेन प्रतिबोधितोऽस्मि ।

इयतेदानीमपि पीडा न निष्क्रामति । ततो गण्डस्योपरि पिण्डकः

संवृत्तः । ह्यः किलास्मास्ववहीनेषु तत्र भवतो

मृगानुसारेणाश्रमपदं प्रविष्टस्य तापसकन्यका शकुंतला

ममाधन्यतया दर्शिता । साम्प्रतं नगरगमनाय मनः कथमपि न

करोति । अद्यापि तस्य तामेव चिन्तयतोऽक्ष्णोः प्रभातमासीत् । का गतिः

। यावत्तं कृताचारपरिक्रमं पश्यामि ।

( इति परिक्रम्यावलोक्य च )

एष बाणासनहस्ताभिर्यवनीभिर्वनपुष्पमालाधारिणीभिः परिवृत

इत एवागछति प्रियवयस्यः । भवतु । अन्गभन्गविकल इव भूत्वा

स्थास्यामि । यद्येवमपि नाम विश्रमं लभेय ।

( इति दण्डकाष्ठमवलम्ब्य स्थितः )

( ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टपरिवारो राजा )

राजाः --

कामं प्रिया न सुलभा मनस्तु तद्भावदर्शनाश्वासि ।

अकृतार्थेऽपि मनसिजे रतिमुभयप्रार्थना कुरुते॥१॥

( स्मितं कृत्वा )

एवमात्माभिप्रायसम्भावितेष्टजनचित्तवृत्तिः प्रार्थयिता विडम्ब्यते

।

स्निग्धं वीक्षितमन्यतोऽपि नयने यत्प्रेरयन्त्या तया

यातं यच्च नितम्बयोर्गुरुतया मन्दं विलासादिव ।

मा गा इत्युपरुद्धया यदपि सा सासूयमुक्ता सखी

सर्वं तत्किल मत्परायणमहो कामी स्वतां पश्यति॥२॥

विदूषकः -- ( तथास्थित एव )

भो वयस्य न मे हस्तपादं प्रसरति तद्वाङ्मात्रेण जापयिष्यामि ।

जयतु जयतु भवान् ।

राजाः -- कुतोऽयं गात्रोपघातः ।

विदुषकः -- कुतः किल स्वयमक्ष्याकुलीकृत्याश्रुकारणं पृच्छसि

।

राजाः -- न खल्वावगच्छामि ।

विदुषकः -- भो वयस्य यद्वेतसः कुब्जलीलां विडम्बयति तत्किमात्मनः

प्रभावेण ननु नदीवेगस्य ।

राजाः -- नदीवेगस्तत्र कारणम् ।

विदुषकः -- ममापि भवान् ।

राजाः -- कथमिव ।

विदुषकः -- एवं राजकार्याण्युज्झित्वैतादृश आकुलप्रदेशे

वनचरवृत्तिना त्वया भवितव्यम् । यत्सत्यं प्रत्यहं

श्वापदसमुत्सारणैः संक्षोभितसंधिबन्धानां मम

गात्राणामनीशोऽस्मि संवृत्तः । तत्प्रसीद मे । एकाहमपि

तावद्विश्रम्यताम् ।

राजाः -- ( स्वगतम् )

अयं चैवमाह । ममापि काश्यपसुतामनुस्मृत्य मृगयाविक्लवं चेतः ।

कुतः ।

न नमयितुमधिज्यमस्मि शक्तो धनुरिदमाहितसायकं मृगेषु ।

सहवसतिमुपेत्य यैः प्रियायाः कृत इव मुग्धविलोकितोपदेशः॥३॥

विदुषकः -- ( राज्ञो मुखं विलोक्य )

अत्रभवान्किमपि हृदये कृत्वा मन्त्रयते । अरण्ये मया रुदितमासीत् ।

राजाः -- ( सस्मितम् )

किमन्यत् । अनतिक्रमणीयं मे सुहृद्वाक्यमिति स्थितोऽस्मि ।

विदुषकः -- चिरं जीव ।

( इति गन्तुमिछति )

राजाः -- वयस्य तिष्ठ । सावशेषं मे वचः ।

विदुषकः -- आज्ञापयतु भवान् ।

राजाः -- विश्रान्तेन भवता ममाप्येकस्मिन्ननायासे कर्मणि सहायेन

भवितव्यम् ।

विदुषकः -- किं मोदकखादिकायाम् । तेन ह्ययं सुगृहीतः क्षणः ।

राजाः -- यत्र वक्ष्यामि । कः कोऽत्र भोः ।

( प्रविश्य )

दौवारिकः -- ( प्रणम्य )

आज्ञापयतु भर्त्ता ।

राजाः -- रैवतक सेनापतिस्तावदाहूयताम् ।

दौवारिकः -- तथा ।

( इति निष्क्रम्य सेनापतिना सह पुनः प्रविश्य )

एष आज्ञावचनोत्कण्ठो भर्तेतोदत्तदृष्टिरेव तिष्ठति ।

उपसर्पत्वार्यः ।

सेनापति -- ( राजानमवलोक्य )

दृष्टदोषापि स्वामिनि मृगया केवलं गुण एव संवृत्ता । तथा हि

देवः

अनवरतधनुर्ज्यास्फालनक्रूरपूर्व

रविकिरणसहिष्णु स्वेदलेशैरभिन्नम् ।

अपचितमपि गात्रं व्यायतत्वादलक्ष्यं

गिरिचर इव नागः प्राणसारं बिभर्ति॥४॥

( उपेत्य )

जयतु जयतु स्वामी । गृहीतश्वापदमरण्यम् । किमन्यत्रावस्थीयते ।

राजाः -- मन्दोत्साहः कृतोऽस्मि मृगयापवादिना माधव्येन ।

सेनापति -- ( जनान्तिकम् )

सखे स्थिरप्रतिबन्धो भव । अहं

तावत्स्वामिनश्चित्तवृत्तिमनुवर्तिष्ये ।

( प्रकाशम् )

प्रलपत्वेष वैधेयः । ननु प्रभुरेव निदर्शनम् ।

मेदश्छेदकृशोदरं लघु भवत्युत्थानयोग्यं वपुः

सत्त्वानामपि लक्ष्यते विकृतिमच्चित्तं भयक्रोधयोः ।

उत्कर्षः स च धन्विनां यदिषवः सिध्यन्ति लक्ष्ये चले

मिथ्यैव व्यसनं वदन्ति मृगयामीदृग्विनोदः कुतः॥५॥

विदुषकः -- अपेहि रे उत्साहहेतुक । अत्रभवान्प्रकृतिमापन्नः । त्वं

तावदटवीतोऽटवीमाहिण्डमानो नरनासिकालोलुपस्य जीर्णर्क्षिस्य कस्यापि

मुखे पतिष्यसि ।

राजाः -- भद्र सेनापते आश्रमसंनिकृष्टे स्थिताः स्मः । अतस्ते

वचो नाभिनन्दामि । अद्य तावत् ।

गाहन्तां महिषा निपानसलिलं श‍ृङ्गैर्मुहुस्ताडितम्

छायाबद्धकदम्बकं मृगकुलं रोमन्थमभ्यस्यतु ।

विश्रब्धं क्रियतां वराहततिभिर्मुस्ताक्षतिः पल्वले

विश्रामं लभतामिदं च शिथितलज्याबन्धमस्मद्धनुः॥६॥

सेनापति -- यत्प्रभविष्णवे रोचते ।

राजाः -- तेन हि निवर्तय पूर्वगतान्वनग्राहिणः । यथा न मे

सैनिकास्तपोवनमुपरुन्धन्ति तथा निषेद्धव्याः । पश्य ।

शमप्रधानेषु तपोधनेषु गूढं हि दाहात्मकमस्ति तेजः ।

स्पर्शानुकूला इव सूर्यकान्तास्तदन्यतेजोऽभिभवाद्वमन्ति॥७॥

सेनापति -- यदाज्ञापयति स्वामी ।

विदुषकः -- ध्वंसतां ते उत्साहवृत्तान्तः ।

( निष्क्रान्तः सेनापतिः )

राजाः -- ( परिजनं विलोक्य )

अपनयन्तु भवत्यो मृगयावेशम् । रैवतक त्वमपि स्वं नियोगमशून्यं

कुरु ।

परिजन -- यद्देव आज्ञापयति ।

( इति निष्क्रान्तः )

विदुषकः -- कृतं भवता निर्मक्षिकम् ।

साम्प्रतमेतस्मिन्पादपछायाविरचितवितानसनाथे शिलातले निषीदतु

भवान्यावदहमपि सुखासीनो भवामि ।

राजाः -- गच्छाग्रतः ।

विदुषकः -- एतु भवान् ।

( इत्युभौ परिक्रम्यौपविष्टौ )

राजाः -- माधव्य अनवाप्तचक्षुःफलोऽसि । येन त्वया दर्शनीयं न

दृष्टम् ।

विदुषकः -- ननु भवानग्रतो मे वर्तते ।

राजाः -- सर्वः कान्तमात्मीयं पश्यति । अहं तु तां

एवाश्रमललामभूतां शकुंतलामधिकृत्य ब्रवीमि ।

विदुषकः -- ( स्वगतम् ) भवतु । अस्यावसरं न दास्ये ।

( प्रकाशम् )

भो वयस्य ते तापसकन्यकाभ्यर्थनीया दृश्यते ।

राजाः -- सखे न परिहार्ये वस्तुनि पौरवाणां मनः प्रवर्तते ।

सुरयुवतिसम्भवं किल मुनेरपत्यं तदुज्झिताधिगतम् ।

अर्कस्योपरि शिथिलं च्युतमिव नवमालिकाकुसुमम्॥८॥

विदुषकः -- ( विहस्य )

यथा कस्यापि पिण्डखर्जूरैरुद्वेजितस्य तिण्ड्यां

( तिन्तिण्यां )

अभिलाषो भवेत्तथा स्त्रीरत्नपरिभोगिणः भवत इयमभ्यर्थना ।

राजाः -- न तावदेनां पश्यासि येनैवमवादीः ।

विदुषकः -- तत्खलु रमणीयं यद्भवतोऽपि विस्मयमुत्पादयति ।

राजाः -- वयस्य किं बहुना ।

चित्रे निवेश्य परिकल्पितसत्त्वयोगा

रूपोच्चयेन मनसा विधिना कृता नु ।

स्त्रीरत्नसृष्टिरपरा प्रतिभाति सा मे

धातुर्विभुत्वमनुचिन्त्य वपुश्च तस्याः॥९॥

विदुषकः -- यद्येवं प्रत्यादेश इदानीं रूपवतीनाम् ।

राजाः -- इदं च मे मनसि वर्तते ।

अनाघ्रातं पुष्पं किसलयमलूनं कररुहैरनाविद्धं

रत्नं मधु नवमनास्वादितरसम् ।

अखण्डं पुष्यानां फलमिव च तद्रूपमनघं न जाने

भोक्तारं कमिह समुपस्थास्यति विधिः॥१०॥

विदुषकः -- तेन हि लघु परित्रायतामेनां भवान् । मा कस्यापि

तपस्विन इन्गुदीतैलचिक्कणशीर्षस्य हस्ते पतिष्यति ।

राजा -- परवती खलु तत्रभवती । न च संनिहितोऽत्र गुरुजनः ।

विदुषकः -- अथ भवन्तमन्तरेण कीदृशस्तस्या दृष्टिरागः ।

राजाः -- निसर्गादेवाप्रगल्भस्तपस्विकन्याजनः । तथापि तु

अभिमुखे मयि सम्हृतमीक्षितं हसितमन्यनिमित्तकृतोदयम् ।

विनयवारितवृत्तिरतस्तया न विवृतो मदनो न च संवृतः॥११॥

विदुषकः -- न खलु दृष्टमात्रस्य तवाङ्कं समारोहति ।

राजाः -- मिथः प्रस्थाने पुनः शालीनतयापि काममाविष्कृतो

भावस्तत्रभवत्या । तथा हि ।

दर्भाङ्कुरेण चरणः क्षत इत्यकाण्डे तन्वी

स्थिता कतिचिदेव पदानि गत्वा ।

आसीद्विवृत्तवदना च विमोचयन्ती

शाखासु वल्कलमसक्तमपि द्रुमाणाम्॥१२॥

विदुषकः -- तेन हि गृहीतपाथेयो भव । कृतं त्वयोपवनं

तपोवनमिति पश्यामि ।

राजाः -- सखे तपस्विभिः कैश्चित्परिज्ञातोऽस्मि । चिन्तय

तावत्केनापदेशेन पुनराश्रमपदं गच्छामः ।

विदुषकः -- कोऽपरोऽपदेशो युष्माकं राज्ञाम् ।

नीवारषष्ठभागमस्माकमुपहरन्त्विति ।

राजाः -- मूर्ख अन्यमेव भागधेयमेते तपस्विनो निर्वपन्ति यो

रत्नराशीनपि विहायाभिनन्द्यते । पश्य ।

यदुत्तिष्ठति वर्णेभ्यो नृपाणां क्षयि तत्फलम् ।

तपःषड्भागमक्षय्यं ददत्यारण्यका हि नः॥१३॥

( नेपथ्ये )

हन्त सिद्धार्थौ स्वः ।

राजाः -- ( कर्णं दत्त्वा )

अये धीरप्रशान्तस्वरैस्तपस्विभिर्भवितव्यम् ।

( प्रविश्य )

दौवारिकः -- जयतु जयतु भर्ता । एतौ द्वौ ऋषिकुमारौ

प्रतीहारभूमिमुपस्थितौ ।

राजाः -- तेन ह्यविलम्बितं प्रवेशय तौ ।

दौवारिकः -- एष प्रवेशयामि ।

( इति निष्क्रम्य ऋषिकुमाराभ्यां सह प्रविश्य )

( उभौ राजानं विलोकयतः )

प्रथमः -- अहो दीप्तिमतोऽपि विश्वसनीयतास्य वपुषः । अथवा

उपपन्नमेतदस्मिन् ऋषिभ्यो नातिभिन्ने राजनि । कुतः ।

अध्याक्रान्ता वसतिरमुनाप्याश्रमे सर्वभोग्ये

रक्षायोगादयमपि तपः प्रत्यहं संचिनोति ।

अस्यापि द्यां स्पृशति वशिनश्चारणद्वन्द्वगीतः

पुण्यःशब्दो मुनिरिति मुहुः केवलं राजपूर्वः॥१४॥

द्वितीयः -- गौतम अयं स बलभित्सखो दुष्यन्तः ।

प्रथमः -- अथ किम् ।

द्वितीयः -- तेन हि

नैतच्चित्रं यदयमुदधिश्यामसीमां धरित्रीमेकः

कृत्स्नां नगरपरिघप्रांशुबाहुर्भुनक्ति ।

आशंसन्ते समितिषु सुरा बद्धवैरा हि दैत्यैरस्याधिज्ये

धनुषि विजयं पौरुहूते च वज्रे॥१५॥

उभौ -- ( उपगम्य )

विजयस्व राजन् ।

राजाः -- ( आसनादुत्थाय )

अभिवादये भवन्तौ ।

उभौ -- स्वस्ति भवते ।

( इति फलान्युपहरतः )

राजाः -- ( सप्रणामं परिगृह्यः )

आज्ञापयितुमिच्छामि ।

उभौ -- विदितो भवानाश्रमसदामिहस्थः । तेन भवन्तं प्रार्थयन्ते

।

राजाः -- किमाज्ञापयन्ति ।

उभौ -- तत्रभवतः कण्वस्य महर्षेरसांनिध्याद्रक्षांसि न

इष्टिविघ्नमुत्पादयन्ति । तत्कतिपयरात्रं सारथिद्वितीयेन भवता

सनाथीक्रियतामाश्रम इति ।

राजाः -- अनुगृहीतोऽस्मि ।

विदुषकः -- ( अपवार्य )

एषेदानीमनुकूला तेऽभ्यर्थना ।

राजाः -- ( स्मितं कृत्वा )

रैवतक मद्वचनादुच्यतां सारथिः । सबाणासनं रथमुपस्थापयेति

।

दौवारिकः -- यद्देव आज्ञापयति ।

( इति निष्क्रान्तः )

उभौ -- ( सहर्षम् )

अनुकारिणि पूर्वेषां युक्तरूपमिदं त्वयि ।

आपन्नाभयसत्रेषु दीक्षिताः खलु पौरवाः॥१६॥

राजाः -- ( सप्रणामम् )

गच्छतां पुरो भवन्तौ । अहमप्यनुपदमागत एव ।

उभौ -- विजयस्व

( इति निष्क्रान्तौ )

राजाः -- माधव्य अप्यस्ति शकुंतलादर्शने कुतूहलम् ।

विदुषकः -- प्रथमं सपरिवाहमासीत् । इदानीं

राक्षसवृत्तान्तेन बिन्दुरपि नावशेषितः ।

राजाः -- मा भैषीः । ननु मत्समीपे वर्तिष्यसे ।

विदुषकः -- एष राक्षसाद्रक्षितोऽस्मि ।

( प्रविश्य )

दौवारिकः -- सज्जो रथो भर्तुर्विजयप्रस्थानमपेक्षते । एष

पुनर्नगराद्देवीनामाज्ञप्तिहरः करभक आगतः ।

राजाः -- ( सादरम् )

किमम्बाभिः प्रेषितः ।

दौवारिकः -- अथ किम् ।

राजाः -- ननु प्रवेश्यताम् ।

दौवारिकः -- तथा ।

( इति निष्क्रम्य करभकेण सह प्रविश्य )

एष भर्ता । उपसर्प ।

करभकः -- जयतु जयतु भर्ता । देव्याज्ञापयति । आगामिनि

चतुर्थदिवसे प्रवृत्तपारणो मे उपवासो भविष्यति । तत्र

दीर्घायुषावश्यं सम्भावनीयेति ।

राजाः -- इतस्तपस्विकार्यम् । इतो गुरुजनाज्ञा ।

द्वयमप्यनतिक्रमणीयम् । किमत्र प्रतिविधेयम् ।

विदुषकः -- त्रिशङ्कुरिवान्तरा तिष्ठ ।

राजाः -- सत्यमाकुलीभूतोऽस्मि ।

कृत्ययोर्भिन्नदेशत्वाद् द्वैधीभवति मे मनः ।

पुरः पतिहतं शैले स्रोतः स्रोतोवहो यथा॥१७॥

( विचिन्त्य )

सखे त्वमम्बया पुत्र इति प्रतिगृहीतः । अतो भवानितः प्रतिनिवृत्य

तपस्विकार्यव्यग्रमानसं मामावेद्य तत्रभवतीनां

पुत्रकृत्यमनुष्ठातुमर्हति ।

विदुषकः -- न खलु मां रक्षोभीरुकं गणयसि ।

राजाः -- ( सस्मितम् )

कथमेतद्भवति सम्भाव्यते ।

विदुषकः -- यथा राजानुजेन गन्तव्यं तथा गच्छामि ।

राजाः -- ननु तपोवनोपरोधः परिहरणीय इति

सर्वानानुयात्रिकांस्त्वयैव सह प्रस्थापयामि ।

विदुषकः -- ( सगर्वम् )

तेन हि युवराजोऽस्मीदानीं संवृत्तः ।

राजाः -- ( स्वगतम् )

चपलोऽयं बटुः । कदाचिदस्मत्प्रार्थनामन्तःपुरेभ्यः कथयेत् ।

भवतु । एनमेवं वक्ष्ये ।

( विदूषकं हस्ते गृहीत्वा । प्रकाशम् )

वयस्य ऋषिगौरवादाश्रमं गच्छामि । न खलु सत्यमेव

तापसकन्यकायां ममाभिलाषः । पश्य ।

क्व वयं क्व परोक्षमन्मथो मृगशावैः सममेधितो जनः ।

परिहासविजल्पितं सखे परमार्थेन न गृह्यतां वचः॥१८॥

विदुषकः -- अथ किम् ।

( इति निष्क्रान्ताः सर्वे )

( इति द्वितीयोऽङ्कः । )

तृतीयोऽङ्कः ।

( ततः प्रविशति कुशानादाय यजमानशिष्यः )

शिष्यः -- अहो महानुभावः पार्थिवो दुष्यन्तः । यत्प्रविष्टमात्र

एवाश्रमं तत्रभवति निरुपद्रवाणि नः कर्माणि संवृत्तानि ।

का कथा बाणसंधाने ज्याशब्देनैव दूरतः ।

हुंकारेणेव धनुषः स हि विघ्नानपोहति॥१॥

यावदिमान्वेदिसंस्तरणार्थं दर्भानृत्विग्भ्य उपहरामि ।

( परिक्रम्यावलोक्य च । आकाशे )

प्रियंवदे कस्यिदमुशीरानुलेपनं मृणालवन्ति च नलिनीपत्राणि

नीयन्ते ।

( श्रुतिमभिनीय )

किं ब्रवीषि । आतपलङ्घनाद्बलवदस्वस्था शकुंतला तस्याः

शरीरनिर्वापणायेति । तर्हि यत्नादुपचर्यताम् । सा खलु भगवतः

कण्वस्य कुलपतेरुच्छ्वसितम् । अहमपि तावद्वैतानिकं शान्त्युदकमस्यै

गैतमीहस्ते विसर्जयिष्यामि ।

( इति निष्क्रान्तः )

विष्कम्भकः ।

( ततः प्रविशति कामयमानावस्थो राजा )

राजाः -- ( सचिन्तं निःश्वस्य )

जाने तपसो वीर्यं सा बाला परवतीति मे विदितम् ।

अलमस्मि ततो हृदयं तथापि नेदं निवर्तयितुम्॥२॥

( मदनबाधां निरूप्य )

भगवन्कुसुमायुध त्वया चन्द्रमसा च

विश्वसनीयाभ्यामतिसंधीयते कामिजनसार्थः । कुतः ।

तव कुसुमशरत्वं शीतरश्मित्वमिन्दोर्द्वयमिदमयथार्थं

दृश्यते मद्विधेषु ।

विसृजति हिमगर्भैंरग्निमिन्दुर्मयूखैस्त्वमपि

कुसुमबाणान्वज्रसारीकरोषि॥३॥

अथवा ।

( अद्यापि नूनं हरकोपवह्निनस्त्वयि ज्वलत्यौर्व इवाम्बुराशौ ।

( त्वमन्यथा मन्मथ मद्विधानां भस्मावशेषः

( कथमित्थमुष्णः॥

अनिशमपि मकरकेतुर्मनसो रुजमावहन्नभिमतो मे ।

यदि मदिरायतनयनां तामधिकृत्य प्रहरतीति॥४॥

( सखेदं परिक्रम्य )

क्व नु खलु संस्थिते कर्मणि सदस्यैरनुज्ञातः खिन्नमात्मानं

विनोदयामि ।

( निःश्वस्य )

किं नु खलु मे प्रियादर्शनादृते शरणमन्यत् । यावदेनामन्विष्यामि

।

( सूर्यमवलोक्य )

इमामुग्रातपवेलां प्रायेण लतावलयवत्सु मालिनीतीरेषु ससखीजना

शकुंतला गमयति । तत्रैव तावद्गच्छामि ।

( परिक्रम्य संस्पर्शं रूपयित्वा )

अहो प्रवातसुभगोऽयमुद्देशः ।

शक्यमरविन्दसुरभिः कणवाही मालिनीतरङ्गाणाम् ।

अङ्गैरनङ्गतप्तैरविरलमालिङ्गितुं पवनः॥५॥

( परिक्रम्यावलोक्य च )

अस्मिन्वेतसपरिक्षिप्ते लतामण्डपे संनिहितया शकुंतलया भवितव्यम् ।

तथा हि ।

अभ्युन्नता पुरस्तादवगाढा जघनगौरवात्पश्चात् ।

द्वारेऽस्य पाण्डुसिकते पदपङ्क्तिर्दृश्यतेऽभिनवा॥६॥

यावद्विटपान्तरेणावलोकयामि ।

( परिक्रम्य तथा कृत्वा । सहर्षम् )

अये लब्धं नेत्रनिर्वाणम् । एषा मे मनोरथप्रियतमा सकुसुमास्तरणं

शिलापट्टमधिशयानासखीभ्यामन्वास्यते । भवतु । श्रोष्याम्यासां

विश्रम्भकथितानि ।

( इति विलोकयन्स्थितः )

( ततः प्रविशति यथोक्तव्यापारा सह सखीभ्यां शकुंतला )

सख्यौ -- ( उपवीज्य । सस्नेहम् )

हला शकुन्तले अपि सुखयति ते नलिनीपत्रवातः ।

शकुंतला -- किं वीजयतो मां सख्यौ ।

( सख्यौ विषादं नाटयित्वा परस्परमवलोकयतः )

राजाः -- बलवदस्वस्थशरीरा शकुंतला दृश्यते ।

( सवितर्कम् )

तत्किमयमातपदोषः स्यादुत यथा मे मनसि वर्तते ।

( साभिलाषं निर्वर्ण्य )

अथ वा कृतं संदेहेन ।

स्तनन्यस्तोशीरं प्रशिथिलमृणालैकवलयं

प्रियायाः साबाधं किमपि कमनीयं वपुरिदम् ।

समस्तापः कामं मनसिजनिदाघप्रसरयोर्न

तु ग्रीष्मस्यैवं सुभगमपराद्धं युवतिषु॥७॥

प्रियंवदा -- ( जनान्तिकम् )

अनसूये तस्य राजर्षेः प्रथमदर्शनारभ्यपर्युत्सुकेव शकुंतला ।

किं नु खल्वस्यास्तन्निमित्तोऽयमातङ्को भवेत् ।

अनसूया -- सखि ममापीदृश्याशङ्का हृदयस्य । भवतु । प्रक्ष्यामि

तावदेनाम् ।

( प्रकाशम् )

सखि प्रष्टव्यासि किमपि । बलवान्खलु ते संतापः ।

शकुंतला -- ( पूर्वार्धेन शयनादुत्थाय )

हला किं वक्तुकामासि ।

अनसूया -- हला शकुन्तले अनभ्यन्तरे खल्वावां मदनगतस्य

वृत्तान्तस्य । किं तु यादृशीतिहासनिबन्धेषु

कामयमानानामवस्था श्रूयते तादृशीं तव पश्यामि । कथय

किंनिमित्तं ते संतापः । विकारं खलु परमार्थतोऽज्ञात्वाऽनारम्भः

प्रतीकारस्य ।

राजाः -- अनसूयामप्यनुगतो मदीयस्तर्कः । न हि स्वाभिप्रायेण मे

दर्शनम् ।

शकुंतला -- ( आत्मगतम् )

बलवान्खलु मेऽभिनिवेशः । इदानीमपि सहसैतयोर्न शक्नोमि

निवेदयितुम् ।

प्रियंवदा -- सखि शकुन्तले सुष्ठु एषा भणति । किमात्मन

आतङ्कमुपेक्षसे । अनुदिवसं खलु परिहीयसेऽङ्गैः । केवलं लावण्यमयी

छाया त्वां न मुञ्चति ।

राजाः -- अवितथमाह प्रियंवदा । तथा हि

क्षामक्षामकपोलमाननमुरः काठिन्यमुक्तस्तनं

मध्यःक्लान्ततरः प्रकामविनतावंसौ छविः पाण्डुरा ।

शोच्या च प्रियदर्शना च मदनक्लिष्टेयमालक्ष्यते

पत्राणामिव शोषणेन मरुता स्पृष्टा लता माधवी॥८॥

शकुंतला -- सखि कस्य वान्यस्य कथयिष्यामि ।

किंत्वायासयित्रीदानीं वां भविष्यामि ।

उभे -- अत एव खलु निर्बन्धः । स्निग्धजनसंविभक्तं हि दुःखं

सह्यवेदनं भवति ।

राजाः -- पृष्टा जनेन समदुःखसुखेन बाला

नेयं न वक्ष्यति मनोगतमाधिहेतुम् ।

दृष्टो विवृत्य बहुशोऽप्यनया सतृष्णमत्रान्तरे

श्रवणकातरतां गतोऽस्मि॥९॥

शकुंतला -- सखि यतःप्रभृति मम दर्शनपथमागतः स

तपोवनरक्षिता राजर्षिः ।

( इत्यर्धोक्ते लज्जां नाटयति )

उभे -- कथयतु प्रियसखी ।

शकुंतला -- तत आरभ्य तद्गतेनाभिलाषेणैतदवस्थास्मि

संवृत्ता ।

राजाः -- ( सहर्षम् )

श्रुतं श्रोतव्यम् ।

स्मर एव तापहेतुर्निर्वापयिता स एव मे जातः ।

दिवस इवाभ्रश्यामस्तपात्यये जीवलोकस्य॥१०॥

शकुंतला -- तद्यदि वामनुमतं तथा वर्तेथां यथा तस्य

राजर्षेरनुकम्पनीया भवामि । अन्यथावश्यं सिञ्चत मे तिलोदकम् ।

राजाः -- संशयच्छेदि वचनम् ।

प्रियंवदा -- ( जनान्तिकम् )

अनसूये दूरगतमन्मथाऽक्षमेयं कालहरणस्य । यस्मिन्बद्धभावैषा

स ललामभूतः पौरवाणाम् । तद्युक्तमस्या अभिलाषोऽभिनन्दितुम् ।

अनसूया -- तथा यथा भणसि ।

प्रियंवदा -- ( प्रकाशम् )

सखि दिष्ट्यानुरूपस्तेऽभिनिवेशः । सागरमुज्झित्वा कुत्र वा

महानद्यवतरति । क इदानीं सहकारमन्तरेणातिमुक्तलतां पल्लवितां

सहते ।

राजाः -- किमत्र चित्रं यदि विशाखे शशाङ्कलेखामनुवर्तेते ।

अनसूया -- कः पुनरुपायो भवेद्येनाविलम्बितं निभृतं च सख्या

मनोरथं सम्पादयावः ।

प्रियंवदा -- निभृतमिति चिन्तनीयं भवेत् । शीघ्रमिति सुकरम् ।

अनसूया -- कथमिव ।

प्रियंवदा -- ननु स राजर्षिरस्यां स्निग्धदृष्ट्या

सूचिताभिलाष एतान्दिवसान्प्रजागरकृशो लक्ष्यते ।

राजाः -- सत्यमित्थम्भूत एवास्मि । तथा हि

इदमशिशिरैरन्तस्तापाद्विवर्णमणीकृतं

निशि निशि भुजन्यस्तापाङ्गप्रसारिभिरश्रुभिः ।

अनभिलुलितज्याघाताङ्कं मुहुर्मणिबन्धनात्कनकवलयं

स्रस्तं स्रस्तं मया प्रतिसार्यते॥११॥

प्रियंवदा -- ( विचिन्त्य )

हला मदनलेखोऽस्य क्रियताम् तं सुमनोगोपितं कृत्वा

देवप्रसादस्यापदेशेन तस्य हस्तं प्रापयिष्यामि ।

अनसूया -- रोचते मे सुकुमारः प्रयोगः किं वा शकुंतला भणति ।

शकुंतला -- किं नियोगो वां विकल्प्यते ।

प्रियंवदा -- तेन ह्यात्मन उपन्यासपूर्वं चिन्तय तावत्किमपि

ललितपदबन्धनम् ।

शकुंतला -- हला चिन्तयाम्यहम् । अवधीरणाभीरुकं पुनर्वेपते

मे हृदयम् ।

राजाः -- ( सहर्षम् )

अयं स ते तिष्ठति संगमोत्सुको

विशङ्कसे भीरु यतोऽवधीरणाम् ।

लभेत वा प्रार्थयिता न वा श्रियं

श्रिया दुरापः कथमीप्सितो भवेत्॥१२॥

सख्यौ -- अयि आत्मगुणावमानिनि क इदानीं शरीरनिर्वापयित्रीं

शारदीं ज्योत्स्नां पटान्तेन वारयति ।

शकुंतला -- ( सस्मितम् )

नियोजितेदानीमस्मि ।

( इत्युपविष्टा चिन्तयति )

राजाः -- स्थाने खलु विस्मृतनिमेषेण चक्षुषा प्रियामवलोकयामि ।

यतः

उन्नमितै कभ्रूलतमाननमस्याः पदानि रचयन्त्याः ।

कण्टकितेन प्रथयति मय्यनुरागं कपोलेन॥१३॥

शकुंतला -- हला चिन्तितं मया गीतवस्तु । असंनिहितानि

पुनर्लेखनसाधनानि ।

प्रियंवदा -- एतस्मिञ्शुकोदरसुकुमारे नलिनीपत्रे नखैर्निक्षिप्तवर्णं

कुरु ।

शकुंतला -- ( यथोक्तं रूपयित्वा )

हला श‍ृणुतमिदानीं सङ्गतार्थं न वेति ।

उभे -- अवहिते स्वः ।

शकुंतला -- ( वाचयति )

तव न जाने हृदयं मम पुनः कामो दिवाऽपि रात्रावपि ।

निर्घृण तपति बलीयस्त्वयि वृत्तमनोरथाया अङ्गानि॥१४॥

राजाः -- ( सहसोपसृत्य )

तपति तनुगात्रि मदनस्त्वामनिशं मां पुनर्दहत्येव ।

ग्लपयति यथा शशाङ्कं न तथा हि कुमुद्वतीं दिवसः॥१५॥

सख्यौ -- ( विलोक्य सहर्षमुत्थाय )

स्वागतमविलम्बिनो मनोरथस्य ।

( शकुंतलाऽभ्युत्थातुमिच्छति )

राजाः -- अलमलमायासेन ।

संदष्टकुसुमशयनान्याशुक्लान्तबिसभङ्गसुरभीणि ।

गुरुपरितापानि न ते गात्राण्युपचारमर्हन्ति॥१६॥

अनसूया -- इतः शिलातलैकदेशमलंकरोतु वयस्यः ।

( राजोपविशति । शकुंतला सलज्जा तिष्ठति )

प्रियंवदा -- द्वयोरपि युवयोरन्योन्यानुरागः प्रत्यक्षः । सखीस्नेहः

पुनर्मां पुनरुक्तवादिनीं करोति ।

राजाः -- भद्रे नैतत्परिहार्यम् । विवक्षितं ह्यनुक्तमनुतापं जनयति

।

प्रियंवदा -- आपन्नस्य विषयनिवासिनो जनस्यार्तिहरेण राज्ञा

भवितव्यमित्येष वो धर्मः ।

राजाः -- नास्मात्परम् ।

प्रियंवदा -- तेन हीयमावयोः प्रियसखी त्वामुद्दिश्येदमवस्थान्तरं

भगवता मदनेनारोपिता । तदर्हस्यभ्युपपत्त्या जीवितमस्या

अवलम्बितुम् ।

राजाः -- भद्रे साधारणोऽयं प्रणयः । सर्वथानुगृहीतोऽस्मि ।

शकुंतला -- ( प्रियंवदामवलोक्यं )

हला किमन्तःपुरविरहपर्युत्सुकस्य राजर्षेरुपरोधेन ।

राजाः -- सुन्दरि

इदमनन्यपरायणमन्यथा हृदयसंनिहिते हृदयं मम ।

यदि समर्थयसे मदिरेक्षणे मदनबाणहतोऽस्मि हतः पुनः॥१७॥

अनसूया -- वयस्य बहुवल्लभा राजानः श्रूयन्ते । यथा नौ

प्रियसखी बन्धुजनशोचनीया न भवति तथा निर्वाहय ।

राजाः -- भद्रे किं बहुना

परिग्रहबहुत्वेऽपि द्वे प्रतिष्ठे कुलस्य मे ।

समुद्ररसना चोर्वी सखी च युवयोरियम्॥१८॥

उभे -- निर्वृते स्वः ।

प्रियंवदा -- ( सदृष्टिक्षेपम् )

अनसूये एष इतोदत्तदृष्टिरुत्सुको मृगपोतको मातरमन्विष्यति । एहि

। संयोजयाव एनम् ।

( इत्युभे प्रस्थिते )

शकुंतला -- हला अशरणास्मि । अन्यतरा युवयोरागच्छतु ।

उभे -- पृथिव्या यः शरणं स तव समीपे वर्तते ।

( इति निष्क्रान्ते )

शकुंतला -- कथं गते एव ।

राजाः -- अलमावेगेन । नन्वयमाराधयिता जनस्तव समीपे वर्तते ।

किं शीतलैः क्लमविनोदिभिरार्द्रवातान्सञ्चारयामि

नलिनीदलतालवृन्तैः ।

अङ्के निधाय करभोरु यथासुखं ते संवाहयामि चरणावुत पद्मताम्रौ

॥१९॥

शकुंतला -- न माननीयेष्वात्मानमपराधयिष्ये ।

( इत्युत्थाय गन्तुमिच्छति )

राजाः -- सुन्दरि अनिर्वाणो दिवसः इयं च ते शरीरावस्था ।

उत्सृज्य कुसुमशयनं नलिनीदलकल्पितस्तनावरणम् ।

कथमातपे गमिष्यसि परिबाधापेलवैरङ्गैः॥२०॥

( इति बलादेनां निवर्तयति )

शकुंतला -- पौरव रक्ष विनयम् । मदनसंतप्तापि न खल्वात्मनः

प्रभवामि ।

राजाः -- भीरु अलं गुरूजन्भयेन । दृष्ट्वा ते विदितधर्मा

तत्रभवान्नात्र दोषं ग्रहीष्यति कुलपतिः । पश्य ।

गान्धर्वेण विवाहेन बहव्यो राजर्षिकन्यकाः ।

श्रूयन्ते परिणीतास्ताः पितृभिश्चाभिनन्दिताः॥२१॥

शकुंतला -- मुञ्च तावन्माम् । भूयोऽपि सखीजनमनुमानयिष्ये

।

राजाः -- भवतु । मोक्ष्यामि ।

शकुंतला -- कदा ।

राजाः --

अपरिक्षतकोमलस्य यावत्कुसुमस्येव नवस्य षट्पदेन ।

अधरस्य पिपासता मया ते सदयं सुन्दरि गृह्यते रसोऽस्य॥२२॥

( इति मुखमस्याः समुन्नमयितुमिच्छति । शकुंतला परिहरति नाट्येन )

( नेपथ्ये )

चक्रवाकवधुके आमन्त्रयस्व सहचरम् । उपस्थिता रजनी ।

शकुंतला -- ( ससम्भ्रमम् )

पौरव असंशयं मम शरीरवृत्तान्तोपलम्भायार्या गौतमीत

एवागच्छति । तद्विटपान्तरितो भव ।

राजाः -- तथा ।

( इत्यात्मानमावृत्य तिष्ठति )

( ततः प्रविशति पात्रहस्ता गौतमी सख्यौ च )

सख्यौ -- इत इत आर्या गौतमी ।

गौतमी -- ( शकुंतलामुपेत्य )

जाते अपि लघुसंतापानि तेऽङ्गानि ।

शकुंतला -- आर्ये अस्ति मे विशेषः ।

गौतमी -- अनेन दर्भोदकेन निराबाधमेव ते शरीरं भविष्यति ।

( शिरसि शकुतलामभ्युक्ष्य )

वत्से परिणतो दिवसः । एहि उटजमेव गच्छामः ।

( इति प्रस्थिताः )

शकुंतला -- ( आत्मगतम् )

हृदय प्र्थममेव सुखोपनते मनोरथे कातरभावं न मुञ्चसि ।

सानुशयविघटितस्य कथं ते साम्प्रतं संतापः ।

( पदान्तरे स्थित्वा । प्रकाशम् )

लतावलय संतापहारक आमन्त्रये त्वां भूयोऽपि परिभोगाय ।

( इति दुःखेन निष्क्रान्ता शकुंतला सहेतराभिः )

राजा ( पूर्वस्थानमुपेत्य । सनिःश्वासम् )

अहो विघ्नवत्यः प्रार्थितार्थसिद्धयः । मया हि

मुहुरङ्गुलिसंवृताधरोष्ठं प्रतिषेधाक्षरविक्लवाभिरामम् ।

मुखमंसविवर्ति पक्ष्मलाक्ष्याः कथमप्युन्नमितं न चुम्बितं तु॥२३॥

क्व नु खलु सम्प्रति गच्छामि । अथ वा इहैव प्रियापरिभुक्तमुक्ते

लतावलये मुहूर्तं स्थास्यामि ।

( सर्वतोऽवलोक्य )

तस्याः पुष्पमयी शरीरलुलिता शय्या शिलायामियं

क्लान्तो मन्मथलेख एष नलिनीपत्रे नखैरर्पितः ।

हस्ताद्भ्रष्टमिदं बिसाभरणमित्यासज्यमानेक्षणो

निर्गन्तुं सहसा न वेतसगृहाच्छक्नोमि शून्यादपि॥२४॥

( आकाशे )

राजन्

सायंतने सवनकर्मणि सम्प्रवृत्ते

वेदिं हुताशनवतीं परितः प्रयस्ताः ।

छायाश्चरन्ति बहुधा भयमादधानाः

संध्यापयोदकपिशाः पिशिताशनानाम्॥२५॥

राजाः -- अयमहमागच्छामि ।

( इति निष्क्रान्तः )

( इति तृतीयोऽङ्कः । )

चतुर्थोऽङ्कः ।

( ततः प्रविशतः कुसुमावचयं नाटयन्त्यौ सख्यौ । )

अनसूया -- हला प्रियंवदे यद्यपि गान्धर्वेण विधिना निर्वृत्तकल्याणा

शकुंतलाऽनुरूपभर्तृगामिनी संवृत्तेति निर्वृतं मे हृदयं

तथाप्येतावच्चिन्तनीयम् ।

प्रियंवदा -- कथमिव ।

अनसूया -- अद्य स राजर्षिरिष्टिं परिसमाप्यर्षिभिर्विसर्जित आत्मनो

नगरं प्रविश्यान्तःपुरसमागत इतोगतं वृत्तान्तं स्मरति वा न वेति

।

प्रियंवदा -- विस्रब्धा भव । न तादृशा आकृतिविशेषा

गुणविरोधिनो भवन्ति । तात इदानीमिमं ऋत्तान्तं श्रुत्वा न जाने किं

प्रतिपत्स्यत इति ।

अनसूया -- यथाहं पश्यामि तथा तस्यानुमतं भवेत् ।

प्रियंवदा -- कथमिव ।

अनसूया -- गुणवते कन्यका प्रतिपादनीयेत्ययं तावत्प्रथमः

संकल्पः । तं यदि दैवमेव सम्पादयति नन्वप्रयासेन कृतार्थो

गुरुजनः ।

प्रियंवदा -- ( पुष्पभाजनं विलोक्य )

सखि अवचितानि बलिकर्मपर्याप्तानि कुसुमानि ।

अनसूया -- ननु सख्याः शकुंतलायाः सौभाग्यदेवतार्चनीया ।

प्रियंवदा -- युज्यते ।

( इति तदेव कर्माभिनयतः )

( नेपथ्ये )

अयमहं भोः ।

अनसूया -- ( कर्णं दत्त्वा )

सखि अतिथीनामिव निवेदितम् ।

प्रियंवदा -- ननूटजसन्निहिता शकुंतला ।

अनसुया -- अद्य पुनर्हृदयेनासन्निहिता । अलमेतावद्भिः कुसुमैः ।

( इति प्रस्थिते )

( नेपथ्ये )

आः

अतिथिपरिभाविनि विचिन्तयन्ती यमनन्यमानसा तपोधनं वेत्सि न

मामुपस्थितम् ।

स्मरिष्यति त्वां न स बोधितोऽपि सन्कथां प्रमत्तः प्रथमं कृतामिव

॥१॥

प्रियंवदा -- हा धिक् हा धिक् । अप्रियमेव संवृत्तम् । कस्मिन्नपि

पूजार्हेऽपराद्धा शून्यहृदया शकुंतला ।

( पुरोऽवलोक्य )

न खलु यस्मिन्कस्मिन्नपि । एष दुर्वासाः सुलभकोपो महर्षिः । तथा

शप्त्वा वेगबलोत्फुल्लया दुर्वारया गत्या प्रतिनिवृत्तः ।

अनसूया -- कोऽन्यो हुतवहाद्दग्धुं प्रभवति । गच्छ । पादयोः

प्रणम्य निवर्तयैनं यावदहमर्घोदकमुपकल्पयामि ।

प्रियंवदा -- तथा

( इति निष्क्रान्ता )

अनसूया -- ( पदान्तरे स्खलितं निरूप्य )

अहो आवेगस्खलितया गत्या प्रभ्रष्टं ममाग्रहस्तात्पुष्पभाजनम्

।

( इति पुष्पोच्चयं रूपयति )

( प्रविश्य )

प्रियंवदा -- सखि प्रकृतिवक्रः स कस्यानुनयं प्रतिगृह्णाति ।

किमपि पुनः सानुक्रोशः कृतः ।

अनसूया -- ( सस्मितम् )

तस्मिन्बहवेतदपि । कथय ।

प्रियंवदा -- यदा निवर्तितुं नेच्छति तदा विज्ञापितो मया ।

भगवन् प्रथम इति प्रेक्ष्याविज्ञाततपःप्रभावस्य दुहितृजनस्य

भगवतैकोऽपराधो मर्षयितव्य इति ।

अनसूया -- ततस्ततः ।

प्रियंवदा -- ततो न मे वचनमन्यथाभवितुमर्हति किं

त्वभिज्ञानाभरणदर्शनेन शापो निवर्तिष्यत इति मन्त्रयमाण

एवान्तर्हितः ।

अनसूया -- शक्यमिदानीमाश्वसितुम् । अस्ति तेन राजर्षिणा

सम्प्रस्थितेन स्वनामधेयाङ्कितमङ्गुलीयकं स्मरणीयमिति स्वयं

पिनद्धम् । तस्मिन्स्वाधीनोपाया शकुंतला भविष्यति ।

प्रियंवदा -- सखि एहि । देवकार्यं तावदस्या निर्वर्तयावः ।

( इति परिक्रामतः )

प्रियंवदा -- ( विलोक्य )

अनसूये पश्य तावत् । वामहस्तोपहितवदनाऽऽलिखितेव प्रियसखी ।

भर्तृगतया चिन्तयात्मानमपि नैषा विभावयति । किं

पुनरागन्तुकम् ।

अनसूया -- प्रियंवदे द्वयोरेव नौ मुखे एष वृत्तान्तस्तिष्ठतु ।

रक्षितव्या खलु प्रकृतिपेलवा प्रियसखी ।

प्रियंवदा -- को नामोष्णोदकेन नवमालिकां सिञ्चति ।

( इति निष्क्रान्ते )

विष्कम्भकः ।

( ततः प्रविशति सुप्तोत्थितः शिष्यः )

शिष्यः -- वेलोपलक्षणार्थमादिष्टोऽस्मि तत्रभवता

प्रवासादुपावृत्तेन काश्यपेन । प्रकाशं निर्गतस्तावदवलोकयामि

कियदवशिष्टं रजन्या इति ।

( परिक्रम्यावलोक्य च )

हन्त प्रभातम् । तथा हि ।

यात्येकतोऽस्तशिखरं पतिरोषधीनामाविष्कृतारुणपुरःसर

एकतोऽर्कः ।

तेजोद्वयस्य युगपद्व्यसनोदयाभ्यां लोको नियम्यत इवात्मदशान्तरेषु॥

२॥

अपि च ।

अन्तर्हिते शशिनि सैव कुमुद्वती मे

वृष्टिं न नन्दयति संस्मरणीयशोभा ।

इष्टप्रवासजनितान्यबलाजनस्य

दुःखानि नूनमतिमात्रसुदुःसहानि॥३॥

( प्रविश्यापटीक्षेपेण )

अनसूया -- यद्यपि नाम विषयपराङ्मुखस्य जनस्यैतन्न विदितं

तथापि तेन राज्ञा हकुंतलायामनार्यमाचरितम् ।

शिष्यः -- यावदुपस्थितां होमवेलां गुरवे निवेदयामि ।

( इति निष्क्रान्तः )

अनसूया -- प्रतिबुद्धापि किं करिष्यामि । न म उचितेष्वपि

निजकरणीयेषु हस्तपादं प्रसरति । काम इदानीं सकामो भवतु

येनासत्यसंधे जने शुद्धहृदया सखी पदं कारिता । अथ वा

दुर्वासःशाप एष विकारयति । अन्यथा कथं स राजर्षिस्तादृशानि

मन्त्रयित्वैतावतः कालस्य लेखमात्रमपि न विसृजति ।

तदितोऽभिज्ञानमङ्गुलीयकं तस्य विसृजावः । दुःखशीले तपस्विजने

कोऽभ्यर्थ्यताम् । ननु सखीगामी दोष

इति व्यवसितापि न पारयामि प्रवासप्रतिनिवृत्तस्य तातकाश्यपस्य

दुष्यन्तपरिणीतामापन्नसत्त्वां शकुंतलां निवेदयितुम् ।

इत्थङ्गतेऽस्माभिः किं करणीयम् ।

( प्रविश्य )

प्रियंवदा -- ( सहर्षम् )

सखि त्वरस्व त्वरस्व शकुंतलायाः प्रस्थानकौतुकं निवर्तयितुम् ।

अनसूया -- सखि कथमेतत् ।

प्रियंवदा -- श‍ृणु । इदानीं सुखशयितपृच्छिका

शकुंतलासकाशं गतास्मि ।

अनसूया -- ततस्ततः ।

प्रियंवदा -- तावदेनां लज्जावनतमुखीं परिष्वज्य

तातकाश्यपेनैवमभिनन्दितम् । दिष्ट्या धूमाकुलितदृष्टेरपि

यजमानस्य पावक एवाहुतिः पतिता । वत्से सुशिष्यपरिदत्ता

विद्येवशोचनीयासि संवृत्ता । अद्यैव ऋषिरक्षितां त्वां भर्तुः

सकाशं विसर्जयामीति ।

अनसूया -- अथ केन सूचितस्तातकाश्यपस्य वृत्तान्तः ।

प्रियंवदा -- अग्निशरणं प्रविष्टस्य शरीरं विना छन्दोमय्या

वाण्या ।

अनसूया -- ( सविस्मयम् ) कथमिव ।

प्रियंवदा -- ( संस्कृतमाश्रित्य )

दुष्यन्तेनाहितं तेजो दधानां भूतये भुवः ।

अवेहि तनयां ब्रह्मन्नग्निगर्भां शमीमिव॥४॥

अनसूया -- ( प्रियंवदामाश्लिष्य )

सखि प्रियं मे । किं त्वद्यैव शकुंतला नीयत इत्युत्कण्ठासाधारणं

परितोषमनुभवामि ।

प्रियंवदा -- सखि आवां तावदुत्कण्ठां विनोदयिष्यावः । सा

तपस्विनी निर्वृता भवतु ।

अनसूया -- तेन ह्येतस्मिंश्चूतशाखावलम्बिते नालिकेरसमुद्गक

एतन्निमित्तमेव कालान्तरक्षमा निक्षिप्ता मया केसरमालिका । तदिमां

हस्तसन्निहितां कुरु । यावदहमपि तस्यै मृगरोचनां तीर्थमृत्तिकां

दूर्वाकिसलयानीति मङ्गलसमालम्भनानि विरचयामि ।

प्रियंवदा -- तथा क्रियताम् ।

( अनसूया निष्क्रान्ता । प्रियंवदा नाट्येन सुमनसो गृह्णाति )

( नेपथ्ये )

गौतमि आदिश्यन्तां शार्ङ्गरवमिश्राः शकुंतलानयनाय ।

प्रियंवदा -- ( कर्णं दत्त्वा )

अनसूये त्वरस्व त्वरस्व । एते खलु हस्तिनापुरगामिन ऋषयः

शब्दाय्यन्ते ।

( प्रविश्य समालम्भनहस्ता )

अनसूया -- सखि एहि । गच्छावः ।

( इति परिक्रामतः )

प्रियंवदा -- ( विलोक्य )

एषा सूर्योदय एव शिखामज्जिता प्रतीष्टनीवारहस्ताभिः

स्वस्तिवाचनिकाभिस्तापसीभिरभिनन्द्यमाना शकुंतला तिष्ठति ।

उपसर्पाव एनाम् ।

( इत्युपसर्पतः )

( ततः प्रविशति यथोद्दिष्टव्यापारा आसनस्था शकुंतला )

तापसीनामन्यतमा -- ( शकुंतलां प्रति )

जाते भर्तुर्बहुमानसूचकं महादेवीशब्दं लभस्व ।

द्वितीया -- वत्से वीरप्रसविनी भव ।

तृतीया -- वत्से भर्तुर्बहुमता भव ।

( इत्याशिषो दत्त्वा गौतमीवर्जं निष्क्रान्ताः )

सख्यौ -- ( उपसृत्य )

सखि सुखमज्जनं ते भवतु ।

शकुंतला -- स्वागतं मे सख्योः । इतो निषीदतम् ।

उभे ( मङ्गलपात्राण्यादाय । उपविश्य )

हला सज्जा भव । यावत्ते मङ्गलसमालम्भनं विरचयावः ।

शकुंतला -- इदमपि बहु मन्तव्यम् । दुर्लभमिदानीं मे

सखीमण्डनं भविष्यति ।

( इति बाष्पं विसृजति )

उभे -- सखि उचितं न ते मङ्गलकाले रोदितुम् ।

(इत्यश्रूणि प्रमृज्य नाट्येन प्रसाधयतः)

प्रियंवदा -- आभरणोचितं रूपमाश्रमसुलभैः

प्रसाधनैर्विप्रकार्यते ।

( प्रविश्योपायनहस्तावृषिकुमारकौ )

उभौ -- इदमलंकरणम् । अलंक्रियतामत्रभवती ।

( सर्वा विलोक्य विस्मिताः )

गौतमी -- वत्स नारद कुत एतत् ।

प्रथमः -- तातकाश्यपप्रभावात् ।

गौतमी -- किं मानसी सिद्धिः ।

द्वितीयः -- न खलु । श्रूयताम् । तत्रभवता वयमाज्ञप्ताः

शकुंतलाहेतोर्वनस्पतिभ्यः कुसुमान्याहरतेति ।

तत इदानीं

क्षौमं केनचिदिन्दुपाण्डु तरुणा माङ्गल्यमाविष्कृतं

निष्ठ्यूतश्चरणोपभोगसुलभो लाक्षारसः केनचित् ।

अन्येभ्यो वनदेवताकरतलैरापर्वभागोत्थितै-

र्दत्तान्याभरणानि तत्किसलयोद्भेदप्रतिद्वन्द्विभिः॥५॥

प्रियंवदा -- ( शकुंतलां विलोक्य )

हला अनयाभ्युपपत्त्या सूचिता ते भर्तुर्गेहेऽनुभवितव्या राजलक्ष्मीः

।

( शकुंतला व्रीडां रूपयति )

प्रथम -- गौतम एह्येहि । अभिषेकोत्तीर्णाय काश्यपाय

वनस्पतिसेवां निवेदयावः ।

द्वितीयः -- तथा ।

( इति निष्क्रान्तौ )

सख्यौ -- अये अनुपयुक्तभूषणोऽयं जनः ।

चित्रकर्मपरिचयेनाङ्गेषु त आभरणविनियोगं कुर्वः ।

शकुंतला -- जाने वां नैपुणम् ।

( उभे नाट्येनालङ्कुरूतः )

( ततः प्रविशति स्नानोत्तीर्णः काश्यपः ) ।

काश्यपः -- यास्यत्यद्य शकुन्तलेति हृदयं संस्पृष्टमुत्कण्ठया

कण्ठः स्तम्भितबाष्पवृत्तिकलुषश्चिन्ताजडं दर्शनम् ।

वैक्लव्यं मम तावदीदृशमिदं स्नेहादरण्यौकसः

पीड्यन्ते गृहिणः कथं नु तनयाविश्लेषदुःखैर्नवैः॥६॥

( इति परिक्रामति )

सख्यौ -- हला शकुन्तले अवसितमण्डनासि । परिधत्स्व साम्प्रतं

क्षौमयुगलम् ।

( शकुन्तलोत्थाय परिधत्ते )

गौतमी -- जाते एष ते आनन्दपरिवाहिणा चक्षुषा परिष्वजमान

इव गुरुरुपस्थितः । आचारं तावत्प्रतिपद्यस्व ।

शकुंतला -- ( सव्रीडम् )

तात वन्दे ।

काश्यपः -- वत्से ।

ययातेरिव शर्मिष्ठा भर्तुर्बहुमता भव ।

सुतं त्वमपि सम्राजं सेव पूरुमवाप्नुहि॥७॥

गौतमी -- भगवान् वरः खल्वेषः । नाशीः ।

काश्यपः -- वत्से इतः सद्यो हुतानग्नीन्प्रदक्षिणीकुरुष्व ।

( सर्वे परिक्रामन्ति )

काश्यपः -- ( ऋक्छन्दसाऽऽशास्ते )

अमी वेदिं परितः कॢप्तधिष्ण्याः

समिद्वन्तः प्रान्तसंस्तीर्णदर्भाः ।

अपघ्नतो दुरितं हव्यगन्धैर्वैतानास्त्वां

वह्नयः पावयंतु॥८॥

प्रतिष्ठस्वेदानीम् ।

( सदृष्टिक्षेपम् )

क्व ते शार्ङ्गरवमिश्राः ।

( प्रविश्य )

शिष्य -- भगवन् इमे स्मः ।

काश्यप -- भगिन्यास्ते मार्गमादेशय ।

शार्ङ्गरव -- इत इतो भवती ।

( सर्वे परिक्रामन्ति )

काश्यप -- भो भोः संनिहितास्तपोवनतरवः ।

पातुं न प्रथमं व्यवस्यति जलं युष्मास्वपीतेषु या

नादत्ते प्रियमण्डनापि भवतां स्नेहेन या पल्लवम् ।

आद्ये वः कुसुमप्रसूतिसमये यस्या भवत्युत्सवः

सेयं याति शकुंतला पतिगृहं सर्वैरनुज्ञायताम्॥९॥

( कोकिलरवं सूचयित्वा )

अनुमतगमना शकुंतला तरुभिरियं वनवासबन्धुभिः ।

परिभृतविरुतं कलं यथा प्रतिवचनीकृतमेभिरीदृशम्॥१०॥

( आकाशे )

रम्यान्तरः कमलिनीहरितैः

सरोभिश्छायाद्रुमैर्नियमितार्कमयूखतापः ।

भूयात्कुशेशयरजोमृदुरेणुरस्याः शान्तानुकूलपवनश्च शिवश्च

पन्थाः॥११॥

( सर्वे सविस्मयमाकर्णयन्ति )

गौतमी -- जाते ज्ञातिजनस्निग्धाभिरनुज्ञातगमनासि

तपोवनदेवताभिः । प्रणम भगवतीः ।

शकुंतला -- ( सप्रणामं परिक्रम्य । जनान्तिकम् )

हला प्रियंवदे आर्यपुत्रदर्शनोत्सुकाया अप्याश्रमपदं परित्यजन्त्या

दुःखेन मे चरणौ पुरतः प्रवर्तेते ।

प्रियंवदा -- न केवलं तपोवनविरहकातरा सख्येव ।

त्वयोपस्थितवियोगस्य तपोवनस्यापि तावत्समवस्था दृश्यते ।

उद्गलितदर्भकवला मृग्यः परित्यक्तनर्तना मयूराः ।

अपसृतपाण्डुपत्रा मुञ्चन्त्यश्रूणीव लताः॥१२॥

शकुंतला -- ( स्मृत्वा )

तात लताभगिनीं वनज्योत्स्नां तावदामन्त्रयिष्ये ।

काश्यपः -- अवैमि ते तस्यां सोदर्यास्नेहम् । इयं तावद्दक्षिणेन ।

शकुंतला -- ( उपेत्य लतामालिङ्ग्य )

वनज्योत्स्ने चूतसंगतापि मां प्रत्यालिङ्गेतोगताभिः शाखाबाहाभिः ।

अद्यप्रभृति दूरपरिवर्तिनी ते खलु भविष्यामि ।

काश्यपः --

संकल्पितं प्रथममेव मया तवार्थे

भर्तारमात्मसदृशं सुकृतैर्गता त्वम् ।

चूतेन संश्रितवती नवमालिकेयमस्यामहं

त्वयि च सम्प्रति वीतचिन्तः॥१३॥

इतः पन्थानं प्रतिपद्यस्व ।

शकुंतला -- ( सख्यौ प्रति )

हला एषा द्वयोर्युवयोर्हस्ते निक्षेपः ।

सख्यौ -- अयं जनः कस्य हस्ते समर्पितः ।

( इति बाष्पं विहरतः )

काश्यपः -- अनसूये अलं रुदित्वा । ननु भवतीभ्यामेव

स्थिरीकर्तव्या शकुंतला ।

( सर्वे परिक्रमन्ति )

शकुंतला -- तात एषोटजपर्यन्तचारिणी गर्भमन्थरा

मृगवधूर्यदाऽनघप्रसवा भवति तदा मह्यं कमपि

प्रियनिवेदयितृकं विसर्जयिष्यथ ।

काश्यपः -- नेदं विस्मरिष्यामः ।

शकुंतला -- ( गतिभङ्गं रूपयित्वा )

को नु खल्वेष निवसने मे सज्जते ।

( इति परावर्तते )

काश्यपः -- वत्से,

यस्य त्वया व्रणविरोपणमिङ्गुदीनां

तैलं न्यषिच्यत मुखे कुशसुचिविद्धे ।

श्यामाकमुष्टिपरिवर्धितको जहाति

सोऽयं न पुत्रकृतकः पदवीं मृगस्ते॥१४॥

शकुंतला -- वत्स किं सहवासपरित्यागिनीं मामनुसरसि ।

अचिरप्रसूतया जनन्या विना वर्धित एव । इदानीमपि मया विरहितं

त्वां तातश्चिन्तयिष्यति । निवर्तस्व तावत् ।

( इति रुदती प्रस्थिता )

काश्यपः --

उत्पक्ष्मणोर्नयनयोरुपरुद्धवृत्तिं

बाष्पं कुरु स्थिरतया विरतानुबन्धम् ।

अस्मिन्नलक्षितनतोन्नतभूमिभागे

मार्गे पदानि खलु ते विषमीभवन्ति॥१५॥

शार्ङ्गरवः -- भवगान् । ओदकान्तं स्निग्धो जनोऽनुगन्तव्य इति

श्रूयते । तदिदं सरस्तीरम् । अत्र संदिश्य प्रतिगन्तुमर्हति ।

काश्यपः -- तेन हीमां क्षीरवृक्षछायामाश्रयामः ।

( सर्वे परिक्रम्य स्थिताः )

काश्यपः -- ( आत्मगतम् )

किं नु खलु तत्रभवतो दुष्यन्तस्य युक्तरूपमस्माभिः संदेष्टव्यम्

।

( इति चिन्तयति )

शकुंतला -- ( जनान्तिकम् )

हला पश्य । नलिनीपत्रान्तरितमपि सहचरमपश्यन्त्यातुरा

चक्रवाक्यरटति दुष्करमहं करोमीति ।

अनसूया -- सखि मैवं मन्त्रयस्व ।

एषापि प्रियेण विना गमयति रजनीं विषाददीर्घतराम् ।

गुर्वपि विरहदुःखमाशाबन्धः साहयति॥१६॥

काश्यपः -- शार्ङ्गरव इति त्वया मद्वचनात्स राजा शकुंतलां

पुरस्कृत्य वक्तव्यः ।

शार्ङ्गरवः -- आज्ञापयतु भगवान् ।

काश्यपः -- अस्मान्साधु विचिन्त्य संयमधनानुच्चैः कुलं

चात्मनस्त्वय्यस्याः कथमप्य्बान्धवकृतां स्नेहप्रवृत्तिं च ताम् ।

सामान्यप्रतिपत्तिपूर्वकमियं दारेषु दृश्या त्वया

भाग्यायत्तमतः परं न खलु तद्वाच्यं वधूबन्धुभिः॥१७॥

शार्ङ्गरवः -- गृहीतः संदेशः ।

काश्यपः -- वत्से त्वमिदानीमनुशासनीयासि । वनौकसोऽपि सन्तो

लौकिकज्ञा वयम् ।

शार्ङ्गरवः -- न खलु धीमतां कश्चिदविषयो नाम ।

काश्यपः -- सा त्वमितः पतिकुलं प्राप्य --

शुश्रूषस्व गुरून्कुरु प्रियसखीवृत्तिं सपत्नीजने

भर्तृर्विप्रकृतापि रोषणतया मा स्म प्रतीपं गमः ।

भूयिष्ठं भव दक्षिणा परिजने भाग्येष्वनुत्सेकिनी

यान्त्येवं गृहिणीपदं युवतयो वामाः कुलस्याधयः॥१८॥

अनसुया -- कथं वा गौतमी मन्यते ।

गौतमी -- एतावान्वधूजनस्योपदेशः । जाते एतत्खलु सर्वमवधारय

।

काश्यपः -- वत्से परिष्वजस्व मां सखीजनं च ।

शकुंतला -- तात इत एव किं प्रियंवदानुसूये सख्यौ निवर्तिष्येते ।

काश्यप -- वत्से इमे अपि प्रदेये । न युक्तमनयोस्तत्र गन्तुम् । त्वया

सह गौतमी यास्यति ।

शकुंतला -- ( पितरमाश्लिष्य )

कथमिदानीं तातस्याङ्कात्परिभ्रष्टा मलयतटोन्मूलिता चन्दनलतेव

देशान्तरे जीवितं धारयिष्यामि ।

काश्यपः -- वत्से किमेवं कातरासि ।

अभिजनवतो भर्तुः श्लाघ्ये स्थिता गृहिणीपदे

विभवगुरुभिः कृत्यैस्तस्य प्रतिक्षणमाकुला ।

तनयमचिरात्प्राचीवार्कं प्रसूय च पावनं

मम विरहजां न त्वं वत्से शुचं गणयिष्यसि॥१९॥

( शकुंतला पितुः पादयोः पतति )

काश्यपः -- यदिच्छामि ते तदस्तु ।

शकुंतला -- ( सख्यावुपेत्य )

हला द्वे अपि मां सममेव परिष्वजेथाम् ।

सख्यौ -- ( तथा कृत्वा )

सखि यदि नाम स राजा प्रत्यभिज्ञानमन्थरो

भवेत्ततस्तस्मायिदमात्मनामधेयाङ्कितमङ्गुलीयकं दर्शय ।

शकुंतला -- अनेन संदेहेन वामाकम्पितास्मि ।

सख्यौ -- मा भैषीः । अतिस्नेहः पापशङ्की ।

शार्ङ्गरवः -- युगान्तरमारूढः सविता । त्वरतामत्रभवती ।

शकुंतला -- ( आश्रमाभिमुखी स्थित्वा )

तात कदा नु भूयस्तपोवनं प्रेक्षिष्ये ।

काश्यप -- श्रूयताम् ।

भूत्वा चिराय चतुरन्तमहीसपत्नी

दौष्यन्तिमप्रतिरथं तनयं निवेश्य ।

भर्त्रा तदर्पितकुटुम्बभरेण सार्धं

शान्ते करिष्यसि पदं पुनराश्रमेऽस्मिन्॥२०॥

गौतमी -- जाते परिहीयते गमनवेला । निवर्तय पितरम् । अथ वा

चिरेणापि पुनः पुनरेषैवं मन्त्रयिष्यते । निवर्ततां भवान् ।

काश्यपः -- वत्से उपरुध्यते तपोऽनुष्ठानम् ।

शकुंतला -- ( भूयः पितरमाश्लिष्य ) तपश्चरणपीडितं

तातशरीरम् । तन्मातिमात्रं मम कृत उत्कण्ठस्व ।

काश्यपः -- ( सनिःश्वासम् )

शममेष्यति मम शोकः कथं नु वत्से त्वया रचितपूर्वम् ।

उटजद्वारविरूढं नीवारबलिं विलोकयतः॥२१॥

गच्छ । शिवास्ते पन्थानः सन्तु ।

( निष्क्रान्ता शकुंतला सहयायिनश्च )

सख्यौ -- ( शकुंतलां विलोक्य )

हा धिक् हा धिक् । अन्तर्हिता शकुंतला वनराज्या ।

काश्यपः -- ( सनिःश्वासम् )

अनसूये गतवती वां सहचारिणी । निगृह्य शोकमनुगच्छतं मां

प्रस्थितम् ।

उभे -- तात शकुंतलाविरहितं शून्यमिव तपोवनं कथं प्रविशावः

।

काश्यपः -- स्नेहवृत्तिरेवन्दर्शिनी ।

( सविमर्शं परिक्रम्य )

हन्त भोः शकुंतलां पतिकुलं विसृज्य लब्धमिदानीं स्वास्थ्यम् ।

कुतः ।

अर्थो हि कन्या परकीय एव तामद्य सम्प्रेष्य परिग्रहीतुः ।

जातो ममायं विशदः प्रकामं प्रत्यर्पितन्यास इवान्तरात्मा॥२२॥

( इति निष्क्रान्ताः सर्वे )

( इति चतुर्थोऽङ्कः । )

पञ्चमोऽङ्कः ।

( ततः प्रविशत्यासनस्थो राजा विदूषकश्च )

विदुषकः -- ( कर्णं दत्त्वा )

भो वयस्य संगीतशालान्तरेऽवधानं देहि । कलविशुद्धाया गीतेः

स्वरसंयोगः श्रूयते । जाने त्रयभवती हंसपदिका वर्णपरिचयं

करोतीति ।

राजाः -- तूष्णीं भव । यावदाकर्णयामि ।

( आकाशे गीयते )

अभिनवमधुलोलुपस्त्वं तथा परिचुम्ब्य चूतमञ्जरीम् ।

कमलवसतिमात्रनिर्वृतो मधुकर विस्मृतोऽस्येनां कथम्॥१॥

राजाः -- अहो रागपरिवाहिणी गीतिः ।

विदुषकः -- किं तावद्गीत्या अवगतोऽक्षरार्थः ।

राजाः -- ( स्मितं कृत्वा )

सकृत्कृतप्रणयोऽयं जनः । तदस्या देवीं वसुमतीमन्तरेण

महदुपालम्भनं गतोऽस्मि । सखे माधव्य मद्वचनादुच्यतां

हंसपदिका । निपुणमुपालब्धाः स्म इति ।

विदुषकः -- यद्भवानाज्ञापयति ।

( उत्थाय )

भो वयस्य गृहीतस्य तया परकीयैर्हस्तैः शिखण्डके

ताड्यमानस्याप्सरसा वीतरागस्येव नास्तीदानीं मे मोक्षः ।

राजाः -- गच्छ । नागरिकवृत्त्या सञ्ज्ञापयैनाम् ।

विदुषकः -- का गतिः । ( इति निष्क्रान्ताः )

राजाः -- ( आत्मगतम् )

किं नु खलु गीतमेवंविधार्थमाकर्ण्येष्टजनविरहादृतेपि

बलवदुत्कण्ठितोऽस्मि। अथवा ।

रम्याणि वीक्ष्य मधुरांश्च निशम्य शब्दान्पर्युत्सुको भवति

यत्सुखितोऽपि जन्तुः ।

तच्चेतसा स्मरति नूनमबोधपूर्वं भावस्थिराणि

जननान्तरसौहृदानि॥२॥

( इति पर्याकुलस्तिष्ठति )

( ततः प्रविशति कञ्चुकी )

कञ्चुकी -- अहो नु खल्वीदृशीमवस्थां प्रतिपन्नोऽस्मि ।

आचार इत्यवहितेन मया गृहीता

या वेत्रयष्टिरवरोधगृहेषु राज्ञः ।

काले गते बहुतिथे मम सैव जाता

प्रस्थानविक्लवगतेरवलम्बनार्था॥३॥

भोः कामं धर्मकार्यमनतिपात्यं देवस्य । तथापीदानीमेव

धर्मासनादुत्थिताय पुनरुपरोधकारि कण्वशिष्यागमनमस्मै नोत्सहे

निवेदयितुम् । अथ वाऽविश्रमोऽयं लोकतन्त्राधिकारः । कुतः ।

भानुः सकृद्युक्ततुरङ्ग एव रात्रिन्दिवं गन्धवहः प्रयाति ।

शेषः सदैवाहितभूमिभारः षष्ठांशवृत्तेरपि धर्म एषः॥

४॥

यावन्नियोगमनुतिष्ठामि ।

( परिक्रम्यावलोक्य च )

एष देवः

प्रजाः प्रजाः स्वा इव तन्त्रयित्वा

निषेवते श्रान्तमना विविक्तम् ।

यूथानि संचार्य रविप्रतप्तः

शीतं दिवा स्थानमिव द्विपेन्द्रः॥५॥

( उपगम्य )

जयतु जयतु देवः । एते खलु हिमगिरेरुपत्यकारण्यवासिनः

काश्यपसंदेशमादाय सस्त्रीकास्तपस्विनः सम्प्राप्ताः । श्रुत्वा देवः

प्रमाणम् ।

राजाः -- ( सादरम् )

किं काश्यपसंदेशहारिणः ।

कञ्चुकी -- अथ किम् ।

राजाः -- तेन हि मद्वचनाद्विज्ञाप्यतामुपाध्यायः सोमरातः ।

अमूनाश्रमवासिनः श्रौतेन विधिना सत्कृत्य स्वयमेव

प्रवेशयितुमर्हसीति । अहमप्यत्र तपस्विदर्शनोचिते प्रदेशे स्थितः

प्रतिपालयामि ।

क`न्चुकी -- यदाज्ञापयति देवः ।

( इति निष्क्रान्तः )

राजाः -- ( उत्थाय )

वेत्रवति अग्निशरणमार्गमादेशय ।

प्रतिहारी -- इत इतो देवः ।

राजाः -- ( परिक्रामति । अधिकारखेदं निरूप्य )

सर्वः प्रार्थितमर्थमधिगम्य सुखी सम्पद्यते जन्तुः । राज्ञां तु

चरितार्थता दुःखोत्तरैव ।

औत्सुक्यमात्रमवसाययति प्रतिष्ठा

क्लिश्नाति लब्धपरिपालनवृत्तिरेव ।

नातिश्रमापनयनाय यथा श्रमाय

राज्यं स्वहस्तधृतदण्डमिवातपत्रम्॥६॥

( नेपथ्ये )

वैतालिकौ -- विजयतां देवः ।

प्रथमः --

स्वसुखनिरभिलाषः खिद्यसे लोकहेतोः

प्रतिदिनमथवा ते वृत्तिरेवंविधैव ।

अनुभवति हि मूर्ध्ना पदपस्तीव्रमुष्णं

शमयति परितापं छायया संश्रितानाम्॥७॥

द्वितीयः --

नियमयसि विमार्गप्रस्थितानात्तदण्डः

प्रशमयसि विवादं कल्पसे रक्षणाय ।

अतनुषु विभवेषु ज्ञातयः सन्तु नाम

त्वयि तु परिसमाप्तं बन्धुकृत्यं प्रजानाम्॥८॥

राजाः -- एते क्लान्तमनसः पुनर्नवीकृताः स्मः ।

( इति परिक्रामति )

प्रतिहारी -- एष अभिनवसम्मार्जनसश्रीकः

सन्निहितहोमधेनुरग्निशरणालिन्दः । आरोहतु देवः ।

राजाः -- ( आरुह्य परिजनांसावलम्बी तिष्ठति )

वेत्रवति किमुद्दिश्य भगवता काश्यपेन मत्सकाशमृषयः प्रेषिताः

स्युः ।

किं तावद्व्रतिनामुपोढतपसां विघ्नैस्तपो दूषितं

धर्मारण्यचरेषु केनचिदुत प्राणिष्वसच्चेष्टितम् ।

आहोस्वित्प्रसवो ममापचरितैर्विष्टम्भितो

वीरुधामित्यारूढबहुप्रतर्कमपरिच्छेदाकुलं मे मनः॥९॥

प्रतिहारी -- सुचरितनन्दिन ऋषयो देवं सभाजयितुमागता इति

तर्कयामि ।

( ततः प्रविशन्ति गौतमीसहिताः शकुंतलां पुरस्कृत्य मुनयः ।

पुरश्चैषां कञ्चुकी पुरोहितश्च )

कञ्चुकी -- इत इतो भवन्तः ।

शार्ङ्गरवः -- शारद्वत ।

महाभागः कामं नरपतिरभिन्नस्थितिरसौ

न कश्चिद्वर्णानामपथमपकृष्टोऽपि भजते ।

तथापीदं शश्वत्परिचितविविक्तेन मनसा

जनाकीर्णं मन्ये हुतवहपरीतं गृहमिव॥१०॥

शारद्वतः -- स्थाने भवान्पुरप्रवेशादित्थम्भूतः संवृत्तः ।

अहमपि

अभ्यक्तमपि स्नातः शुचिरशुचिमिव प्रबुद्ध इव सुप्तम् ।

बद्धमिव स्वैरगतिर्जनमिह सुखसङ्गिनमवैमि॥११॥

शकुंतला -- ( निमित्तं सूचयित्वा )

अहो किं मे वामेतरन्नयनं विस्फुरति ।

गौतमी -- जाते प्रतिहतममङ्गलम् । सुखानि ते भर्तृकुलदेवता

वितरन्तु ।

( इति परिक्रामति )

पुरोहितः -- ( राजानं निर्दिश्य )

भो भोस्तपस्विनः असावत्रभवान्वर्णाश्रमाणां रक्षिता प्रागेव

मुक्तासनो वः प्रतिपालयति । पश्यतैनम् ।

शार्ङ्गरवः -- भो महाब्राह्मण काममेतदभिनन्दनीयं तथापि

वयमत्र मध्यस्थाः । कुतः

भवन्ति नम्रास्तरवः फलागमैर्नवाम्बुभिर्दूरविलम्बिनो घनाः ।

अनुद्धताः सत्पुरुषाः समृद्धिभिः स्वभाव एवैष परोपकारिणाम्

॥१२॥

प्रतीहारी -- देव प्रसन्नमुखवर्णा दृश्यन्ते । जानामि

विश्रब्धकार्या ऋषयः ।

राजाः -- ( शकुंतलां दृष्ट्वा )

अथात्रभवती

का स्विदवगुण्ठनवती नातिपरिस्फुटशरीरलावण्या ।

मध्ये तपोधनानां किसलयमिव पाण्डुपत्राणाम्॥१३॥

प्रतीहारी -- देव कुतूहलगर्भः प्रहितो न मे तर्कः प्रसरति । ननु

दर्शनीया पुनरस्या आकृतिर्लक्ष्यते ।

राजाः -- भवतु । अनिर्वर्णनीयं परकलत्रम् ।

शकुंतला -- ( हस्तमुरसि कृत्वा । आत्मगतम् )

हृदय किमेवं वेपसे । आर्यपुत्रस्य भावमवधार्य धीरं तावद्भव ।

पुरोहितः -- ( पुरो गत्वा )

एते विधिवदर्चितास्तपस्विनः । कश्चिदेषामुपाध्यायसंदेशः । तं

देवः श्रोतुमर्हति ।

राजाः -- अवहितोऽस्मि ।

ऋषयः -- ( हस्तानुद्यम्य )

विजयस्व राजन् ।

राजाः -- सर्वानभिवादये ।

ऋषयः -- इष्टेन युज्यस्व ।

राजाः -- अपि निर्विघ्नतपसो मुनयः ।

ऋषयः --

कुतो धर्मक्रियाविघ्नः सतां रक्षितरि त्वयि ।

तमस्तपति धर्मांशौ कथमाविर्भविष्यति॥१४॥

राजाः -- अर्थवान्खलु मे राजशब्दः । अथ भगवान्लोकानुग्रहाय

कुशली काश्यपः ।

शार्ङ्गरवः -- स्वाधीनकुशलाः सिद्धिमन्तः । स

भवन्तमनामयप्रश्नपूर्वकमिदमाह ।

राजाः -- किमाज्ञापयति भगवान् ।

शार्ङ्गरवः -- यन्मिथःसमयादिमां मदीयां दुहितरं

भवानुपायंस्त तन्मया प्रीतिमता युवयोरनुज्ञातम् । कुतः

त्वमर्हतां प्राग्रसरः स्मृतोऽसि नः

शकुंतला मूर्तिमती च सत्क्रिया ।

समानयंस्तुल्यगुणं वधूवरं

चिरस्य वाच्यं न गतः प्रजापतिः॥१५॥

तदिदानीमापन्नसत्त्वेयं प्रतिगृह्यतां सहधर्माचरणायेति ।

गौतमी -- आर्य किमपि वक्तुकामास्मि । न मे वचनावसरोऽस्ति ।

कथमिति ।

नापेक्षितो गुरुजनोऽनया त्वया पृष्टो न बन्धुजनः ।

एकैकस्मिन्नेव चरिते भणामि किमेकैकम्॥१६॥

शकुंतला -- ( आत्मगतम् )

किं नु खल्वार्यपुत्रो भणति ।

राजाः -- किमिदमुपन्यस्तम् ।

शकुंतला -- ( आत्मगतम् )

पावकः खलु वचनोपन्यासः ।

शार्ङ्गरवः -- कथमिदं नाम । भवन्त एव सुतरां

लोकवृत्तान्तनिष्णाताः ।

सतीमपि ज्ञातिकुलैकसंश्रयां

जनोऽन्यथा भर्तृमतीं विशङ्कते ।

अतः समीपे परिणेतुरिष्यते ।

प्रियाऽप्रिया वा प्रमदा स्वबन्धुभिः॥१७॥

राजाः -- किमत्रभवती मया परिणीतपूर्वा ।

शकुंतला -- ( सविषादम् आत्मगतम् )

हृदय साम्प्रतं ते आशङ्का ।

शार्ङ्गरवः --

किं कृतकार्यद्वेषो धर्मं प्रति विमुखता ।

कृतावज्ञा ।

राजाः -- कुतोऽयमसत्कल्पनाप्रश्नः ।

शार्ङ्गरवः --

मूर्च्छन्त्यमी विकाराः प्रायेणैश्वर्यमत्तेषु॥१८॥

राजाः -- विशेषेणधिक्षिप्तोऽस्मि ।

गौतमी -- जाते मुहूर्तं मा लज्जस्व । अपनेष्यामि

तावत्तेऽवगुण्ठनम् । ततस्त्वां भर्ताभिज्ञास्यति ।

( इति यथोक्तं करोति )

राजाः -- ( शकुंतलां निर्वर्ण्य । आत्मगतम् )

इदमुपनतमेवं रूपमक्लिष्टकान्ति

प्रथमपरिगृहीतं स्यान्न वेत्यव्यवस्यन् ।

भ्रमर इव विभाते कुन्दमन्तस्तुषारं

न च खलु परोभोक्तुं नापि शक्नोमि हातुम्॥१९॥

( इति विचारयन्स्थितः )

प्रतीहारी -- ( स्वगतम् )

अहो धर्मापेक्षिता भर्तुः । इदृशं नाम सुखोपनतं रूपं दृष्टा

कोऽन्यो विचारयति ।

शार्ङ्गरवः -- भो राजन् किमिति जोषमास्यते ।

राजाः -- भोस्तपोधनाः चिन्तयन्नपि न खलु स्वीकरणमत्रभवत्याः

स्मरामि । तत्कथमिमामभिव्यक्तसत्त्वलक्षणां प्रत्यात्मानं

क्षेत्रिणमाशङ्कमानः प्रतिपत्स्ये ।

शकुंतला -- ( अपवार्य )

आर्यस्य परिणय एव संदेहः । कुत इदानीं मे दूराधिरोहिण्याशा ।

शार्ङ्गरवः-- मा तावत् ।

कृताभिमर्शामनुमन्यमानः सुतां त्वया नाम मुनिर्विमान्यः ।

मुष्टं प्रतिग्राहयता स्वमर्थं पात्रीकृतो दस्युरिवासि येन॥। २०॥

शारद्वतः -- शार्ङ्गरव विरम त्वमिदानीम् । शकुन्तले

वक्तव्यमुक्तमस्माभिः । सोऽयमत्रभवानेवमाह ।

दीयतामस्मै प्रत्ययप्रतिवचनम् ।

शकुंतला -- ( अपवार्य )

इदमवस्थान्तरं गते तादृशेऽनुरागे किं वा स्मारितेन । आत्मेदानीं

मे शोचनीय इति व्यवसितमेतत् ।

( प्रकाशम् )

आर्यपुत्र -

( इत्यर्धोक्ते )

संशयित इदानीं परिणये नैष समुदाचारः ।

पौरव युक्तं नाम ते तथा पुराश्रमपदे स्वभावोत्तानहृदयमिमं

जनं समयपूर्वं प्रतार्य साम्प्रतमीदृशैरक्षरैः प्रत्याख्यातुम् ।

राजाः -- ( कर्णौ विधाय )

शान्तं पापम् ।

व्यपदेशमाविलयितुं किमीहसे जनमिमं च पातयितुम् ।

कूलंकषेव सिन्धुः प्रसन्नमम्भस्तटतरुं च॥२१॥

शकुंतला -- भवतु । यदि परमार्थतः परपरिग्रहशङ्किना

त्वयैवं प्रवृत्तं तदभिज्ञानेनानेन तवाशङ्कामपनेष्यामि ।

राजाः -- उदारः कल्पः ।

शकुंतला -- ( मुद्रास्थानं परामृश्य )

हा धिक् हा धिक् । अङ्गुलीयकशून्या मेऽङ्गुलिः ।

( इति सविषादं गौतमीमवेक्षते )

गौतमी -- नूनं ते शक्रावताराभ्यन्तरे शचीतीर्थसलिलं

वन्दमानायाः प्रभ्रष्टमङ्गुलीयकम् ।

राजाः -- ( सस्मितम् )

इदं तत्प्रत्युत्पन्नमति स्त्रैणमिति यदुच्यते ।

शकुंतला -- अत्र तावद्विधिना दर्शितं प्रभुत्वम् । अपरं ते

कथयिष्यामि ।

राजाः -- श्रोतव्यमिदानीं संवृत्तम् ।

शकुंतला -- नन्वेकस्मिन्दिवसे नवमालिकामण्डपे

नलिनीपत्रभाजनगतमुदकं तव हस्ते सन्निहितमासीत् ।

राजाः -- श‍ृणुमस्तावत् ।

शकुंतला -- तत्क्षणे स मे पुत्रकृतको दीर्घापाङ्गो नाम मृगपोतक

उपस्थितः । त्वयायं तावत्प्रथमं पिबत्वित्यनुकम्पिनोपच्छन्दित उदकेन

। न पुनस्तेऽपरिचयाध्दस्ताभ्यासमुपगतः । पश्चात्तस्मिन्नेव मया

गृहीते सलिलेऽनेन कृतः प्रणयः । तदा त्वमित्थं प्रहसितोऽसि ।

सर्वः सगंधेषु विश्वसिति । द्वावप्यत्रारण्यकाविति ।

राजाः --

एवमादिभिरात्मकार्यनिर्वर्तिनीनामनृतमयवाङ्मधुभिराकृष्यन्ते

विषयिणः ।

गौतमी -- महाभाग नार्हस्येवं मन्त्रयितुम् ।

तपोवनसंवर्धितोऽनभिज्ञोऽयं जनः कैतवस्य ।

राजाः -- तापसवृद्धे ।

स्त्रीणामशिक्षितपटुत्वममानुषीषु

संदृश्यते किमुत याः प्रतिबोधवत्यः ।

प्रागन्तरिक्षगमनास्त्वमपत्यजातमन्यैर्द्विजैः

परभृताः खलु पोषयन्ति॥२२॥

शकुंतला -- ( सरोषम् )

अनार्य आत्मनो हृदयानुमानेन प्रेक्षसे । क इदानीमन्यो

धर्मकञ्चुकप्रवेशिनस्तृणच्छन्नकूपोपमस्य तवानुकृतिं

प्रतिपत्स्यते ।

राजाः -- ( आत्मगतम् )

संदिग्धबुद्धिं मां कुर्वन्नकैतव इवास्याः कोपो लक्ष्यते । तथा ह्यनया

मय्येव विस्मरणदारुणचित्तवृत्तौ

वृत्तं रहः प्रणयमप्रतिपद्यमाने ।

भेदाद्भ्रुवोः कुटिलयोरतिलोहिताक्ष्या

भग्नं शरासनमिवातिरुषा स्मरस्य॥२३॥

( प्रकाशम् )

भद्रे प्रथितं दुष्यन्तस्य चरितम् । तथापीदं न दृश्यते ।

शकुंतला -- सुष्ठु तावदत्र स्वच्छन्दचारिणी कृतास्मि

याहमस्य पुरुवंशप्रत्ययेन मुखमधोर्हृदयविषस्य

हस्ताभ्यासमुपगता ।

शार्ङ्गरवः -- इत्थमात्मकृतं चापलं दहति ।

अतः परीक्ष्य कर्तव्यं विशेषात्संगतं रहः ।

अज्ञातहृदयेष्वेवं वैरीभवति सौहृदम्॥२४॥

राजाः -- अयि भोः किमत्रभवतीप्रत्ययादेवास्मान्संयुतदोषाक्षरैः

क्षिणुथ ।

शार्ङ्गरवः --( सासूयम् )

श्रुतं भवद्भिरधरोत्तरम् ।

आ जन्मनः शाठ्यमशिक्षितो यस्तस्याप्रमाणं वचनं जनस्य ।

परातिसंधानमधीयते यैर्विद्येति ते सन्तु किलाप्तवाचः॥२५॥

राजाः -- भोः सत्यवादिन् अभ्युपगतं तावदस्माभिरेवम् । किं

पुनरिमामतिसंधाय लभ्यते ।

शार्ङ्गरवः -- विनिपातः ।

राजाः -- विनिपातः पौरवैः प्रार्थ्यत इति न श्रद्धेयमेतत् ।

शारद्वतः-- शार्ङ्गरव किमुत्तरेण । अनुष्ठितो गुरोः संदेशः ।

प्रतिनिवर्तामहे वयम् ।

( राजानं प्रति )

तदेषा भवतः कान्ता त्यज वैनां गृहाण वा ।

उपपन्ना हि दारेषु प्रभुता सर्वतोमुखी॥२६॥

गौतमि गच्छाग्रतः ।

( इति प्रस्थिताः )

शकुंतला -- कथमनेन कितवेन विप्रलब्धास्मि । यूयमपि मां

परित्यजथ ।

( इत्यनुप्रतिष्ठते )

गौतमी -- ( स्थित्वा )

वत्स शार्ङ्गरव अनुगच्छतीयं खलु नः करुणपरिदेविनी शकुंतला ।

प्रत्यादेशपरुषे भर्तरि किं वा मे पुत्रिका करोतु ।

शार्ङ्गरवः -- ( सरोषं निवृत्य )

किं पुरोभागे स्वातन्त्र्यमवलम्बसे ।

( शकुंतला भीता वेपते )

शार्ङ्गरवः -- शकुंतले ।

यदि यथा वदति क्षितिपस्तथा त्वमसि किं पितुरुत्कुलया त्वया ।

अथ तु वेत्सि शुचि व्रतमात्मनः पतिकुले तव दास्यमपि क्षमम्॥२७॥

तिष्ठ । साधयामो वयम् ।

राजाः -- भोस्तपस्विन् किमत्रभवतीं विप्रलभसे ।

कुमुदान्येव शशाङ्कः सविता बोधयति पङ्कजान्येव ।

वशिनां हि परपरिग्रहसंश्लेषपराङ्मुखी वृत्तिः॥२८॥

शार्ङ्गरवः -- यदा तु पूर्ववृत्तमन्यसङ्गाद्विस्मृतो भवांस्तदा

कथमधर्मभीरुः ।

राजाः -- भवन्तमेवात्र गुरुलाघवं पृच्छामि ।

मूढः स्यामहमेषा वा वदेन्मिथ्येति संशये ।

दारत्यागी भवाम्याहो परस्त्रीस्पर्शपांसुलः॥२९॥

पुरोहितः -- ( विचार्य )

यदि तावदेवं क्रियताम् ।

राजाः -- अनुशास्तु मां भवान् ।

पुरोहितः -- अत्रभवती तावदाप्रसवादस्मद्गृहे तिष्ठतु । कुत

इदमुच्यत इति चेत् । त्वं साधुभिरादिष्टपूर्वः प्रथममेव

चक्रवर्तिनं पुत्रं जनयिष्यसीति । स चेन्मुनिदौहित्रस्तल्लक्षणोपपन्नो

भविष्यति अभिनन्द्य शुद्धान्तमेनां प्रवेशयिष्यसि । विपर्यये तु

पितुरस्याः समीपनयनमवस्थितमेव ।

राजाः -- यथा गुरुभ्यो रोचते ।

पुरोहितः -- वत्से अनुगच्छ माम् ।

शकुंतला -- भगवति वसुधे देहि मे विवरम् ।

( इति रुदती प्रस्थिता । निष्क्रान्ता सह पुरोधसा तपस्विभिश्च )

( राजा शापव्यवहितस्मृतिः शकुंतलागतमेव चिन्तयति )

( नेपथ्ये )

आश्चर्यमाश्चर्यम् ।

राजाः -- ( आकर्ण्य )

किं नु खलु स्यात् ।

( प्रविश्य )

पुरोहितः -- ( सविस्मयम् )

देव अद्भुतं खलु संवृत्तम् ।

राजाः -- किमिव ।

पुरोहितः -- देव परावृत्तेषु कण्वशिष्येषु -

सा निन्दन्ती स्वानि भाग्यानि बाला बाहूत्क्षेपं क्रन्दितुं च प्रवृत्ता ।

राजाः -- किं च ।

पुरोहितः --

स्त्रीसंस्थानं चाप्सरस्तीर्थमारादुत्क्षिप्यैनां ज्योतिरेकं जगाम॥३०॥

( सर्वे विस्मयं रूपयन्ति )

राजाः -- भगवन् प्रागपि सोऽस्माभिरर्थः प्रत्यादिष्ट एव । किं

वृथा तर्केणान्विष्यते । विश्राम्यतु भवान् ।

पुरोहित -- ( विलोक्य )

विजयस्व ।

( इति निष्क्रान्तः )

राजाः -- वेत्रवति पर्याकुलोऽस्मि । शयनभूमिमार्गमादेशय ।

प्रतीहारी -- इत इतो देवः ।

( इति प्रस्थिता )

राजाः --

कामं प्रत्यादिष्टां स्मरामि न परिग्रहं मुनेस्तनयाम् ।

बलवत्तु दूयमानं प्रत्याययतीव मां हृदयम्॥३१॥

( इति निष्क्रान्ताः सर्वे )

( इति पञ्चमोऽङ्कः । )

षष्ठोऽङ्कः ।

( ततः प्रविशति नागरिकः श्यालः पश्चाद्बद्धं पुरुषमादाय

रक्षिणौ च )

रक्षिणौ -- ( पुरुषं ताडयित्वा )

अरे कुम्भीरक कथय कुत्र त्वयेतन्मणिबन्धनोत्कीर्णनामधेयं

राजकीयमङ्गुलीयकं समासादितम् ।

पुरुषः -- ( भीतिनाटितकेन )

प्रसीदन्तु भावमिश्राः । नाहमीदृशकर्मकारी ।

प्रथमः -- किं शोभनो ब्राह्मण इति कृत्वा

( कलयित्वा )

राज्ञा प्रतिग्रहो दत्तः ।

पुरुषः -- श‍ृणुतेदानीम् । अहं शक्रावताराभ्यन्तरवासी

धीवरः ।

द्वितियः --पाटच्चर किमस्माभिर्जातिः पृष्टा ।

श्यालः -- सूचक कथयतु सर्वननुक्रमेण । मैनमन्तरा

प्रतिबध्नीतम् ।

उभौ -- यदावुत्त आज्ञापयति । कथय ।

पुरुषः -- अहं जालोद्गालादिभिर्मत्स्यबन्धनोपायैः कुटुम्बभरणं

करोमि ।

श्यालः -- ( विहस्य )

विशुद्ध इदानीमाजीवः ।

पुरुषः -- भर्तः मा एवं भण ।

सहजं किल यद्विनिन्दितं न खलु तत्कर्म विवर्जनीयम् ।

पशुमारणकर्मदारुणोऽनुकम्पामृदुरेव श्रोत्रियः॥१॥

श्यालः -- ततस्ततः ।

पुरुषः -- एकस्मिन्दिवसे खण्डशो रोहितमत्स्यो मया कल्पितः ।

यावत्तस्योदराभ्यन्तरे प्रेक्षे तावदिदं रत्नभासुरमङ्गुलीयकं

दृष्टम् । पश्चादहमस्य विक्रयाय दर्शयन्गृहीतो भावमिश्रैः ।

मारयत वा मुञ्चत वा । अयमस्यागमवृत्तान्तः ।

श्यालः -- जानुक विस्रगन्धी गोधादी मत्स्यबन्ध एव निःसंशयम् ।

अङ्गुलीयकदर्शनमस्य विमर्शयितव्यम् । राजकुलमेव गच्छामः ।

रक्षिणौ -- तथा । गच्छ अरे ग्रन्थिभेदक ।

( सर्वे परिक्रामन्ति )

श्यालः -- सूचक इमं गोपुरद्वारेऽप्रमत्तौ प्रतिपालयतं

यावदिदमङ्गुलीयकं यथागमनं भर्ते निवेद्य ततः शासनं प्रतीष्य

निष्क्रामामि ।

उभौ -- प्रविशत्वावुत्तः स्वामिप्रसादाय ।

( इति निष्क्रान्तः श्यालः )

प्रथमः -- जानुक चिरायते खल्वावुत्तः ।

द्वितीयः -- नन्ववसरोपसर्पणीया राजानः ।

प्रथमः -- जानुक स्फुरतो मम हस्तावस्य वधस्य सुमनसः पिनद्धुम्

।

( इति पुरुषं निर्दिशति )

पुरुषः -- नार्हति भावोऽकारणमारणो भवितुम् ।

द्वितीयः -- ( विलोक्य )

एष नौ स्वामी पत्रहस्तो राजशासनं प्रतीष्येतोमुखो दृश्यते ।

गृध्रबलिर्भविष्यसि शुनो मुखं वा द्रक्ष्यासि ।

( प्रविश्य )

श्यालः -- सूचक मुच्यतामेष जालोपजीवी । उपपन्नः

खल्वस्याङ्गुलीयकस्यागमः ।

सूचकः -- यथावुत्तो भणति । एष यमसदनं प्रविश्य

प्रतिनिवृत्तः ।

( इति पुरुषं परिमुक्तबन्धनं करोति )

पुरुषः -- ( श्यालं प्रणम्य )

भर्तः अथ कीदृशो म आजीवः ।

श्यालः -- एष भर्त्राङ्गुलीयकमूल्यसम्मितः प्रसादोऽपि दापितः ।

( इति पुरुषाय स्वं प्रयच्छति )

पुरुषः -- ( सप्रणामं प्रतिगृह्य )

भर्तः अनुगृहीतोऽस्मि ।

सूचकः -- एष नामानुग्रहो यच्छूलादवतार्य हस्तिस्कन्धे

प्रतिष्ठापितः ।

जानुक -- आवुत्त पारितोषिकं कथयति तेनाङ्गुलीयकेन भर्तुः

सम्मतेन भवितव्यमिति ।

श्यालः -- न तस्मिन्महार्हं रत्नं भर्तुर्बहुमतमिति तर्कयामि । तस्य

दर्शनेन भर्त्राऽभिमतो जनः स्मृतः । मुहूर्तं प्रकृतिगम्भीरोऽपि

पर्यश्रुनयन आसीत् ।

सूचकः -- सेवितं नामावुत्तेन ।

जानुकः -- ननु भण । अस्य कृते मात्स्यिकभर्तुरिति ।

( इति पुरुषमसूयया पश्यति )

पुरुषः -- भट्टारक इतोऽर्धं युष्माकं सुमनोमूल्यं भवतु ।

जानुकः -- एतावद्युज्यते ।

श्यालः -- धीवर महत्तरस्त्वं प्रियवयस्यक इदानीं मे संवृत्तः ।

कादम्बरीसाक्षिकमस्माकं प्रथमसौहृदमिष्यते । तच्छौण्डिकापणमेव

गच्छामः ।

(इति निष्क्रान्ताः सर्वे)

प्रवेशकः ।

( ततः प्रविशत्याकाशयानेन सानुमती नामाप्सराः )

सानुमती -- निर्वर्तितं मया

पर्यायनिर्वर्तनीयमप्सरस्तीर्थसांनिध्यं

यावत्साधुजनस्यभिषेककाल इति साम्प्रतमस्य राजर्षेरुदन्तं

प्रत्यक्षीकरिष्यामि । मेनकासम्बन्धेन शरीरभूता मे शकुंतला ।

तया च दुहितृनिमित्तमादिष्टपूर्वास्मि ।

( समन्तादवलोक्य )

किं नु खलु ऋतूत्सवेऽपि निरुत्सवारम्भमिव राजकुलं दृश्यते । अस्ति

मे विभवः प्रणिधानेन सर्वं परिज्ञातुम् । किं तु सख्या आदरो मया

मानयितव्यः । भवतु । अनयोरेवोद्यानपालिकयोस्तिरस्करिणीप्रतिच्छन्ना

पार्श्ववर्तिनी भूत्वोपलप्स्ये ।

( इति नाट्येनावतीर्य स्थिता )

( ततः प्रविशति चूताङ्कुरमवलोकयन्ती चेटी । अपरा च

पृष्ठतस्तस्याः )

प्रथमा --

आताम्रहरितपाण्डुर जीवितसर्वं वसन्तमासस्य ( योः ) ।

दृष्टोऽसि चूतकोरक ऋतुमङ्गल त्वां प्रसादयामि॥२॥

द्वितीया -- परभृतिके किमेकाकिनी मन्त्रयसे ।

प्रथमा -- मधुकरिके चूतकलिकां दृष्ट्त्वोन्मत्ता परभृतिका

भवति ।

द्वितीया -- ( सहर्षं त्वरयोपगम्य )

कथमुपस्थितो मधुमासः ।

प्रथमा -- मधुकरिके तवेदानीं काल एष मदविभ्रमगीतानाम् ।

द्वितीया -- सखि अवलम्बस्व मां यावदग्रपादस्थिता भूत्वा

चूतकलिकां गृहीत्वा कामदेवार्चनं करोमि ।

प्रथमा -- यदि ममापि खल्वर्धमर्चनफलस्य ।

द्वितीया -- अकथितेऽप्येतत्सम्पद्यते यत एकमेव नौ जीवीतं

द्विधास्थितं शरीरम् ।

( सखीमवलम्ब्य स्थिता चूताङ्कुरं गृह्णाति )

अये अप्रतिबुद्धोऽपि चूतप्रसवोऽत्र बन्धनभङ्गसुरभिर्भवति ।

( इति कपोतहस्तकं कृत्वा )

त्वमसि मया चूताङ्कुर दत्तः कामाय गृहीतधनुषे ।

पथिकजनयुवतिलक्ष्यः पञ्चाभ्यधिकः शरो भव॥३॥

( इति चूताङ्कुरं क्षिपति )

( प्रविश्यापटीक्षेपेण कुपितः ) ।

कञ्चुकी -- मा तावदनात्मज्ञे । देवेन प्रतिषिद्धे वसन्तोत्सवे

त्वमाम्रकलिकाभङ्गं किमारभसे ।

उभे -- ( भीते )

प्रसीदत्वार्यः । अगृहीतार्थे आवाम् ।

कञ्चुकी -- न किल श्रुतं युवाभ्यां यद्वासन्तिकैस्तरुभिरपि देवस्य

शासनं प्रमाणीकृतं तदाश्रयिभिः पत्रिभिश्च । तथा हि

चूतानां चिरनिर्गतापि कलिका बध्नाति न स्वं रजः

सन्नद्धं यदपि स्थितं कुरबकं तत्कोरकावस्थया ।

कण्ठेषु स्खलितं गतेऽपि शिशिरे पुंस्कोकिलानां रुतं

शङ्के संहरति स्मरोऽपि चकितस्तूणार्धकृष्टं शरम्॥४॥

सनुमती -- नास्ति संदेहः । महाप्रभावो राजर्षिः ।

प्रथमा -- आर्य कति दिवसान्यावयोर्मित्रावसुना राष्ट्रियेण

भट्टिनीपादमूलं प्रेषितयोः । अत्र च नौ प्रमदवनस्य पालनकर्म

समर्पितम् । तदागन्तुकतयाऽश्रुतपूर्व आवाभ्यामेष वृत्तान्तः ।

कञ्चुकी -- भवतु । न पुनरेवं प्रवर्तितव्यम् ।

उभे -- आर्य कौतूहलं नौ । यद्यनेन जनेन श्रोतव्यं कथयत्वार्यः

किन्निमित्तं भर्त्रा वसन्तोत्सवः प्रतिषिद्धः ।

सानुमती -- उत्सवप्रियाः खलु मनुष्याः । गुरुणा कारणेन

भवितव्यम् ।

कञ्चुकी -- बहुलीभूतमेतत्किं न कथ्यते । किमत्रभवत्योः कर्णपथं

नायातं शकुंतलाप्रत्यादेशकौलीनम् ।

उभे -- श्रुतं राष्ट्रियमुखाद्यावदङ्गुलीयकदर्शनम् ।

कञ्चुकी -- तेन ह्यल्पं कथयितव्यम् । यदैव खलु

स्वाङ्गुलीयकदर्शनादनुस्मृतं देवेन सत्यमूढपूर्वा मे तत्रभवती

रहसि शकुंतला मोहात्प्रत्यादिष्टेति तदाप्रभृत्येव

पश्चात्तापमुपगतो देवः । तथा हि

रम्यं द्वेष्टि यथा पुरा प्रकृतिभिर्न प्रत्यहं सेव्यते

शय्याप्रान्तविवर्तनैर्विगमयत्युन्निद्र एव क्षपाः ।

दाक्षिण्येन ददाति वाचमुचितामन्तःपुरेभ्यो यदा गोत्रेषु

स्खलितस्तदा भवति च व्रीडाविलक्षश्चिरम्॥५॥

सानुमती -- प्रियं मे ।

कञ्चुकी -- अस्मात्प्रभवतो वैमनस्यादुत्सवः प्रत्याख्यातः ।

उभे -- युज्यते ।

( नेपथ्ये )

एतु एतु भवान् ।

कञ्चुकी -- ( कर्णं दत्त्वा )

अये । इत एवाभिवर्तते देवः । स्वकर्मानुष्ठीयताम् ।

उभे -- तथा ।

(इति निष्क्रान्ते)

( ततः प्रविशति पश्चात्तापसदृशवेषो राजा विदूषकः

प्रतीहारी च । )

कञ्चुकी -- ( राजानमवलोक्य )

अहो सर्वास्ववस्थासु रमणीयत्वमाकृतिविशेषाणाम् । एवमुत्सुकोऽपि

प्रियदर्शनो देवः । तथा हि

प्रत्यादिष्टविशेषमण्डनविधिर्वामप्रकोष्ठार्पितं

बिभ्रत्काञ्चनमेकमेव वलयं श्वासोपरक्ताधरः ।

चिन्ताजागरणप्रतान्तनयनस्तेजोगुणादात्मनः

संस्कारोल्लिखितो महामणिरिव क्षीणोऽपि नालक्ष्यते॥६॥

सानुमती -- ( राजानं दृष्ट्वा )

स्थाने खलु प्रत्यादेशविमानिताऽप्यस्य कृते शकुंतला क्लाम्यति ।

राजाः -- ( ध्यानमन्दं परिक्रम्य )

प्रथमं सारङ्गाक्ष्या प्रियया प्रतिबोध्यमानमपि सुप्तम् ।

अनुशयदुःखायेदं हतहृदयं सम्प्रति विबुद्धम्॥७॥

सानुमती -- नन्वीदृशानि तपस्विन्या भागधेयानि ।

विदूषकः -- ( अपवार्य )

लङ्घित एष भूयोऽपि शकुंतलाव्याधिना । न जाने कथं

चिकित्सितव्यो भविष्यतीति ।

कञ्चुकी -- ( उपगम्य )

जयतु जयतु देवः । महाराज प्रत्यवेक्षिताः प्रमदवनभूमयः

यथाकाममध्यास्तां विनोदस्थानानि महाराजः ।

राजाः -- वेत्रवति मद्वचनादमात्यमार्यपिशुनं ब्रूहि ।

चिरप्रबोधान्न सम्भावितमस्माभिरद्य धर्मासनमध्यासितुम् ।

यत्प्रत्यवेक्षितं पौरकार्यमार्येण तत्पत्रमारोप्य दीयतामिति ।

प्रतीहारी -- यद्देव आज्ञापयति ।

( इति निष्क्रान्ता )

राजाः -- वातायन त्वमपि स्वं नियोगमशून्यं कुरु ।

कञ्चुकी -- यदाज्ञापयति देवः ।

( इति निष्क्रान्तः )

विदूषकः -- कृतं भवता निर्मक्षिकम् । साम्प्रतं

शिशिरातपच्छेदरमणीयेऽस्मिन्प्रमदवनोद्देश आत्मानं रमयिष्यसि ।

राजाः -- वयस्य यदुच्यते रन्ध्रोपनिपातिनोऽनर्था इति तद्व्यभिचारि

वचः । कुतः

मुनिसुताप्रणयस्मृतिरोधिना मम च मुक्तमिदं तमसा मनः ।

मनसिजेन सखे प्रहरिष्यता धनुषि चूतशरश्च निवेशितः॥८॥

विदूषकः -- तिष्ठ तावत् । अनेन दण्डकाष्ठेन कन्दर्पबाणं

नाशयिष्यामि ।

( इति दण्डकाष्ठमुद्यम्य चूताङ्कुरं पातयितुमिच्छति )

राजाः -- ( सस्मितम् )

भवतु । दृष्टं ब्रह्मवर्चसम् । सखे क्वोपविष्टः प्रियायाः

किंचिदनुकारिणीषु लतासु दृष्टिं विलोभयामि ।

विषूषक -- नन्वासन्नपरिचारिका चतुरिका भवता संदिष्टा ।

माधवीमण्डप इमां वेलामतिवाहयिष्ये । तत्र मे चित्रफलकगतां

स्वहस्तलिखितां तत्रभवत्याः शकुंतलायाः प्रतिकृतिमानयेति ।

राजाः -- ईदृशं हृदयविनोदनस्थानम् । तत्तमेव मार्गमादेशय

।

विदूषकः -- इत इतो भवान् ।

( उभौ परिक्रमतः । सानुमत्यनुगच्छति )

विदूषकः -- एष मणिशिलापट्टकसनाथो माधवीमण्डप

उपहाररमणीयतया निःसंशयं स्वागतेनेव नौ प्रतीच्छति ।

तत्प्रविश्य निषीदतु भवान् ।

( उभौ प्रवेशं कृत्वोपविष्टौ )

सानुमती -- लतासंश्रिता द्रक्ष्यामि तावत्सख्याः प्रतिकृतम् ।

ततस्तस्यै भर्तुर्बहुमुखमनुरागं निवेदयिष्यामि ।

( इति तथा कृत्वा स्थिता )

राजाः -- सखे सर्वमिदानीं स्मरामि शकुंतलायाः

प्रथमवृत्तान्तम् । कथितवानस्मि भवते च । स

भवान्प्रत्यादेशवेलायां मत्समीपगतो नासीत् । पूर्वमपि न त्वया

कदाचित्संकीर्तितं तत्रभवत्या नाम । कच्चिदहमिव विस्मृतवानसि

त्वम् ।

विदूषकः -- न विस्मरामि । किं तु सर्वं कथयित्वावसाने पुनस्त्वया

परिहासविजल्प एष न भूतार्थ इत्याख्यातम् । मयापि

मृत्पिण्डबुद्धिना तथैव गृहीतम् । अथवा भवितव्यता खलु

बलवती ।

सानुमती -- एवं न्विदम् ।

राजाः -- ( ध्यात्वा )

सखे त्रायस्व माम् ।

विदूषकः -- भोः किमेतत् । अनुपपन्नं खल्वीदृशं त्वयि । कदापि

सत्पुरुषाः शोकवास्तव्या न भवन्ति । ननु प्रवातेऽपि निष्कम्पा

गिरयः ।

राजाः -- वयस्य निराकरणविक्लवायाः प्रियायाः समवस्थामनुस्मृत्य

बलवदशरणोऽस्मि । सा हि

इतः प्रत्यादेशात्स्वजनमनुगन्तुं व्यवसिता

स्थिता तिष्ठेत्युच्चैर्वदति गुरुशिष्ये गुरुसमे ।

पुनर्दृष्टिं बाष्पप्रसरकलुषामर्पितवती मयि

क्रूरे यत्तत्सविषमिव शल्यं दहति माम्॥९॥

सानुमती -- अहो । ईदृशी स्वकार्यपरता । अस्य संतापेनाहं रमे ।

विदूषकः -- भोः अस्ति मे तर्कः केनापि तत्रभवत्याकाशचारिणा

नीतेति ।

राजाः -- कः पतिदेवतामन्यः परामर्ष्टुमुत्सहेत । मेनका किल

सख्यास्ते जन्मप्रतिष्ठेति श्रुतवानस्मि । तत्सहचारिणीभिः सखी ते

हृतेति मे हृदयमाशङ्कते ।

सानुमती -- सम्मोहः खलु विस्मयनीयो न प्रतिबोधः ।

विदूषकः -- यद्येवमस्ति खलु समागमः कालेन तत्रभवत्या ।

राजाः -- कथमिव ।

विदूषकः -- न खलु मातापितरौ भर्तृवियोगदुःखितां दुहितरं

चिरं द्रष्टुं पारयतः ।

राजाः -- वयस्य ।

स्वप्नो नु माया नु मतिभ्रमो नु क्लिष्टं नु तावत्फलमेव पुण्यम् ।

असन्निवृत्त्यै तदतीतमेते मनोरथा नाम तटप्रपाताः॥१०॥

विदूषकः -- मैवम् । नन्वङ्गुलीयकमेव निदर्शनमवश्यं

भाव्यचिन्तनीयः समागमो भवतीति ।

राजाः -- ( अङ्गुलीयकं विलोक्य )

अये इदं तावदसुलभस्थानभ्रंशि शोचनीयम् ।

तव सुचरितमङ्गुलीय नूनं प्रतनु ममेव विभाव्यते फलेन ।

अरुणनखमनोहरासु तस्याश्च्युतमसि लब्धपदं यदङ्गुलीषु॥११॥

सानुमती -- यद्यन्यहस्तगतं भवेत्सत्यमेव शोचनीयं भवेत् ।

विदूषकः -- भोः इयं नाममुद्रा केनोध्दातेन तत्रभवत्या

हस्ताभ्यासं प्रापिता ।

सानुमती -- ममापि कौतूहलेनाकारित एषः ।

राजाः -- श्रूयताम् । स्वनगराय प्रस्थितं मां प्रिया

सबाष्पमाह कियच्चिरेणार्यपुत्रः प्रतिपत्तिं दास्यतीति ।

विदूषकः -- ततस्ततः ।

राजाः -- पश्चादिमां मुद्रां तदङ्गुलौ निवेशयता मया

प्रत्यभिहिता ।

एकैकमत्र दिवसे दिवसे मदीयं नामाक्षरं गणय गच्छसि यावदन्तम्

।

तावत्प्रिये मदवरोधगृहप्रवेशं नेता जनस्तव समीपमुपैष्यतीति

॥१२॥

तच्च दारुणात्मना मया मोहान्नानुष्ठितम् ।

सानुमती -- रमणीयः खल्ववधिर्विधिना विसंवादितः ।

विदूषकः -- अथ कथं धीवरकल्पितस्य रोहितमत्स्यस्योदराभ्यन्तर

आसीत् ।

राजाः -- शचीतीर्थं वन्दमानायाः सख्यास्ते

हस्ताद्गङ्गास्रोतसि परिभ्रष्टम् ।

विदूषकः -- युज्यते ।

सानुमती -- अत एव तपस्विन्याः शकुंतलाया अधर्मभीरोरस्य

राजर्षेः परिणये संदेह आसीत् ।

अथ वेदृशोऽनुरागोऽभिज्ञानमपेक्षते । कथमिवैतत् ।

राजाः -- उपालप्स्ये तावदिदमङ्गुलीयकम् ।

विदूषकः -- ( आत्मगतम् )

गृहीतोऽनेन पन्था उन्मत्तानाम् ।

राजाः -- कथं नु तं बन्धुरकोमलाङ्गुलिं करं विहायासि

निमग्नमम्भसि । अथवा ।

अचेतनं नाम गुणं न लक्षयेन्मयैव कस्मादवधीरिता प्रिया॥१३॥

विदूषकः -- ( आत्मगतम् )

कथं बुभुक्षया खादितव्योऽस्मि ।

राजाः -- प्रिये

अकारणपरित्यागानुशयतप्तहृदयस्तावदनुकम्प्यतामयं जनः

पुनर्दर्शनेन ।

( प्रविश्यापटीक्षेपेण चित्रफलकहस्ता )

चतुरिका -- इयं चित्रगता भट्टिनी ।

( इति चित्रफलकं दर्शयति )

विदूषकः -- ( विलोक्य )

साधु वयस्य । मधुरावस्थानदर्शनीयो भावानुप्रवेशः । स्खलतीव

मे दृष्टिर्निम्नोन्नतप्रदेशेषु ।

सानुमती -- अहो एषा राजर्षेर्निपुणता । जाने सख्यग्रतो मे वर्तत

इति ।

राजाः --

यद्यत्साधु न चित्रे स्यात्क्रियते तत्तदन्यथा ।

तथापि तस्या लावण्यं रेखया किञ्चिदन्वितम्॥१४॥

सानुमती -- सदृशमेतत्पश्चात्तापगुरोः स्नेहस्यानवलेपस्य च ।

विदूषकः -- भोः इदानीं तिस्रस्तत्रभवत्यो दृश्यन्ते । सर्वाश्च

दर्शनीयाः । कतमाऽत्र तत्रभवती शकुंतला ।

सानुमती -- अनभिज्ञः खल्वीदृशस्य रूपस्य मोघदृष्टिरयं जनः

।

राजाः -- त्वं तावत्कतमां तर्कयसि ।

विदूषकः -- तर्कयामि यैषा शिथिलबन्धनोद्वान्तकुसुमेन

केशान्तेनोद्भिन्नस्वेदबिन्दुना वदनेन विशेषतोऽपसृताभ्यां

बाहुभ्यामवसेकस्निग्धतरुणपल्लवस्य चूतपादपस्य पार्श्व

इषत्परिश्रान्तेवालिखिता सा शकुंतला । इतरे सख्याविति ।

राजाः -- निपुणो भवान् । अस्त्यत्र मे भावचिह्नम् ।

स्विन्नाङ्गुलिविनिवेशो रेखाप्रान्तेषु दृश्यते मलिनः ।

अश्रु च कपोलपतितं दृश्यमिदं वर्णिकोच्छ्वासात्॥१५॥

चतुरिके अर्धलिखितमेतद्विनोदस्थानम् । गच्छ । वर्तिकां तावदानय

।

चतुरिका -- आर्य माधव्य अवलम्बस्व चित्रफलकं यावदागच्छामि

।

राजाः -- अहमेवैतदवलम्बे ।

( इति यथोक्तं करोति )

( निष्क्रान्ता चेटि )

राजाः -- ( निःश्वस्य )

साक्षात्प्रियामुपगतामपहाय पूर्वं चित्रार्पितां पुनरिमां बहु

मन्यमानः ।

स्त्रोतोवहां पथि निकामजलामतीत्य जातः सखे

प्रणयवान्मृगतृष्णिकायाम्॥१६॥

विदूषकः -- ( आत्मगतम् )

एषोऽत्रभवान्नदीमतिक्रम्य मृगतृष्णिकां सङ्क्रान्तः ।

( प्रकाशम् )

भोः अपरं किमत्र लेखितव्यम् ।

सानुमति -- यो यः प्रदेशः सख्या मेऽभिरूपस्तं तमालेखितुकामो

भवेत् ।

राजाः -- श्रूयताम् ।

कार्या सैकतलीनहंसमिथुना स्रोतोवहा मालिनी

पादास्तामभितो निषण्णहरिणा गौरीगुरोः पावनाः ।

शाखालम्बितवल्कलस्य च तरोर्निर्मातुमिच्छाम्यधः

श‍ृङ्गे कृष्णमृगस्य वामनयनं कण्डूयमानां मृगीम्॥१७॥

विदूषकः -- ( आत्मगतम् )

यथाहं पश्यामि पूरितव्यमनेन चित्रफलकं लम्बकूर्चानां

तापसानां कदम्बैः ।

राजाः -- वयस्य अन्यश्च । शकुंतलायाः प्रसाधनमभिप्रेतमत्र

विस्मृतमस्माभिः ।

विदूषकः -- किमिव ।

सानुमती -- वनवासस्य सौकुमार्यस्य विनयस्य च यत्सदृशं

भविष्यति ।

राजाः --

कृतं न कर्णार्पितबन्धनं सखे शिरीषमागण्डविलम्बिकेसरम् ।

न वा शरच्चन्द्रमरीचिकोमलं मृणालसूत्रं रचित स्तनान्तरे॥

१८॥

विदूषकः -- भोः किं नु तत्रभवती

रक्तकुवलयपल्लवशोभिनाऽग्रहस्तेन मुखमावार्य चकितचकितेव

स्थिता ।

( सावधानं निरूप्य दृष्ट्वा )

आः एष दास्याःपुत्रः कुसुमरसपाटच्चरस्तत्रभवत्या

वदनकमलमभिलङ्घते मधुकरः ।

राजाः -- ननु वार्यतामेष धृष्टः ।

विदूषकः -- भवानेवाविनीतानां शासिताऽस्य वारणे

प्रभविष्यति ।

राजाः -- युज्यते । अयि भोः कुसुमलताप्रियातिथे किमत्र

परिपतनखेदमनुभवसि ।

एषा कुसुमनिषण्णा तृषितापि सती भवन्तमनुरक्ता

प्रतिपालयति मधुकरी न खलु मधु विना त्वया पिबति॥१९॥

सानुमती -- अद्याभिजातं खल्वेष वारितः ।

विदूषकः -- प्रतिषिद्धापि वामैषा जातिः ।

राजाः -- एवं भो न मे शासने तिष्ठसि । श्रूयतां तर्हि सम्प्रति ।

अक्लिष्टबालतरुपल्लवलोभनीयं पीतं मया सदयमेव रतोत्सवेषु ।

बिम्बाधरं स्पृशसि चेद्भ्रमर प्रियायास्त्वां कारयामि

कमलोदरबन्धनस्थम्॥२०॥

विदूषकः -- एवं तीक्ष्णदण्डस्य किं न भेष्यति ।

( प्रहस्य । आत्मगतम् )

एष तावदुन्मत्तः । अहमप्येतस्य सङ्गेनेदृशवर्ण इव संवृत्तः ।

( प्रकाशम् )

भोः चित्रं खल्वेतत् ।

राजाः -- कथं चित्रम् ।

सानुमती -- अहमपीदानीमवगतार्था । किं

पुनर्यथालिखितानुभाव्येषः ।

राजाः -- वयस्य किमिदमनुष्ठितं पौरोभाग्यम् ।

दर्शनसुखमनुभवतः साक्षादिव तन्मयेन हृदयेन ।

स्मृतिकारिणा त्वया मे पुनरपि चित्रीकृता कान्ता॥२१॥

( इति बाष्पं विहरति )

सानुमती -- पूर्वापरविरोध्यपूर्व एष विरहमार्गः ।

राजाः -- वयस्य कथमेवमविश्रान्तदुःखमनुभवामि ।

प्रजागरात्खिलीभूतस्तस्याः स्वप्ने समागमः ।

बाष्पस्तु न ददात्येनां द्रष्टुं चित्रगतामपि॥२२॥

सानुमती -- सर्वथा प्रमार्जितं त्वया प्रत्यादेशदुःखं

शकुंतलायाः ।

( प्रविश्य )

चतुरिका -- जयतु भर्ता । वर्तिकाकरण्डकं गृहीत्वेतोमुखं

प्रस्थितास्मि ।

राजाः -- किं च ।

चतुरिका -- स मे हस्तादन्तरा तरलिकाद्वितीयया देव्या

वसुमत्याहमेवार्यपुत्रस्योपनेष्यामीति सबलात्कारं गृहीतः ।

विदूषकः -- दिष्ट्या त्वं मुक्ता ।

चतुरिका -- यावद्देव्या विटपलग्नमुत्तरीयं तरलिका मोचयति

तावन्मया निर्वाहित आत्मा ।

राजाः -- वयस्य उपस्थिता देवी बहुमानगर्विता च । भवानिमां

प्रतिकृतिं रक्षतु ।

विदूषकः -- आत्मानमिति भण ।

( चित्रफलकमादायोत्थाय च )

यदि भवानन्तःपुरकूटवागुरातो मोक्ष्यते तदा मां मेघप्रतिच्छन्दे

प्रासादे शब्दायय ।

( इति द्रुतपदं निष्क्रान्तः )

सानुमती -- अन्यसंक्रान्तहृदयोऽपि प्रथमसम्भावनामपेक्षते ।

अतिशिथिलसौहार्द इदानीमेषः ।

( प्रविश्य पत्रहस्ता )

प्रतीहारी -- जयतु जयतु देवः ।

राजाः -- वेत्रवति न खल्वन्तरा दृष्टा त्वया देवी ।

प्रतीहारी -- अथ किम् । पत्रहस्तां मां प्रेक्ष्य प्रतिनिवृत्ता ।

राजाः -- कार्यज्ञा कार्योपरोधं मे परिहरति ।

प्रतीहारी -- देव अमात्यो विज्ञापयति ।

अर्थजातस्य गणनाबहुलतयैकमेव पौरकार्यमवेक्षितं तद्देवः

पत्रारूढं प्रत्यक्षीकरोत्विति ।

राजाः -- इतः पत्रं दर्शय ।

( प्रतिहार्युपनयति )

राजाः -- ( अनुवाच्य )

कथम् । समुद्रव्यवहारी सार्थवाहो धनमित्रो नाम नौव्यसने विपन्नः

। अनपत्यश्च किल तपस्वी । राजगामी तस्यार्थसंचय

इत्येतदमात्येन लिखितम् । कष्टं खल्वनपत्यता । वेत्रवति

बहुधनत्वाद्बहुपत्नीकेन तत्रभवता भवितव्यम् । विचार्यतां यदि

काचिदापन्नसत्त्वा तस्य भार्यासु स्यात् ।

प्रतीहारी -- देव इदानीमेव साकेतकस्य श्रेष्ठिनो दुहिता

निर्वृत्तपुंसवना जायास्य श्रूयते ।

राजाः -- ननु गर्भः पित्र्यं रिक्थमर्हति । गच्छ । एवममात्यं

ब्रूहि ।

प्रतीहारी -- यद्देव आज्ञापयति ।

( इति प्रस्थिता )

राजाः -- एहि तावत् ।

प्रतीहारी -- इयमस्मि ।

राजाः -- किमनेन संततिरस्ति नास्तीति ।

येन येन वियुज्यन्ते प्रजाः स्निग्धेन बन्धुना ।

स स पापादृते तासां दुष्यन्त इति घुष्यताम्॥२३॥

प्रतीहारी -- एवं नाम घोषयितव्यम् ।

( निष्क्रम्य । पुनः प्रविष्य )

काले प्रवृष्टमिवाभिनन्दितं देवस्य शासनम् ।

राजाः -- ( दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य )

एवं भोः संततिछेदनिरवलम्बानां कुलानां मूलपुरुषावसाने

सम्पदः परमुपतिष्ठन्ते । ममाप्यन्ते पुरुवंशश्रिय एष एव

वृत्तान्तः ।

प्रतीहारी -- प्रतिहतममङ्गलम् ।

राजाः -- धिङ्मामुपस्थितश्रेयोवमानिनम् ।

सानुमती -- असंशयं सखीमेव हृदये कृत्वा निन्दितोऽनेनात्मा ।

राजाः --

संरोपितेऽप्यात्मनि धर्मपत्नी त्यक्ता मया नाम कुलप्रतिष्ठा ।

कल्पिष्यमाणा महते फलाय वसुंधरा काल इवोप्तबीजा॥२४॥

सानुमती -- अपरिच्छिन्नेदानीं ते संततिर्भविष्यति ।

चतुरिका -- ( जनान्तिकम् )

अये अनेन सार्थवाहवृत्तान्तेन द्विगुणोद्वेगो भर्ता । एनमाश्वासयितुं

मेघप्रतिच्छन्दादार्यं माधव्यं गृहीत्वागच्छ ।

प्रतीहारी -- सुष्ठु भणसि ।

( इति निष्क्रान्ता )

राजाः -- अहो दुष्यन्तस्य संशयमारूढाः पिण्डभाजः । कुतः ।

अस्मात्परं बत यथाश्रुति सम्भृतानि को नः कुले निवपनानि

नियच्छतीति ।

नूनं प्रसूतिविकलेन मया प्रसिक्तं धौताश्रुशेषमुदकं पितरः

पिबन्ति॥२५॥

( इति मोहमुपगतः )

चतुरिका -- ( ससम्भ्रममवलोक्य )

समाश्वसितु समाश्वसितु भर्ता ।

सानुमती -- हा धिक् हा धिक् । सति खलु दीपे

व्यवधानदोषेणैषोऽन्धकारदोषमनुभवति । अहमिदानीमेव

निर्वृतं करोमि ।

अथ वा श्रुतं मया शकुंतलां समाश्वासयन्त्या महेन्द्रजनन्या

मुखाद्यज्ञभागोत्सुका देवा एव तथानुष्ठास्यन्ति यथाचिरेण

धर्मपत्नीं भर्ताभिनन्दिष्यतीति । तद्युक्तमेतं कालं

प्रतिपालयितुम् । यावदनेन वृत्तान्तेन प्रियसखीं समाश्वासयामि ।

( इत्युद्भ्रान्तकेन निष्क्रान्ता )

( नेपथ्ये )

अब्रह्मण्यम् ।

राजाः -- ( प्रत्यागतः । कर्णं दत्त्वा )

अये माधव्यस्येवार्तस्वरः । कः कोऽत्र भोः ।

( प्रविश्य )

प्रतीहारी -- ( ससम्भ्रमम् )

परित्रायतां देवः संशयगतं वयस्यम् ।

राजाः -- केनात्तगन्धो माणवकः ।

प्रतीहारी -- अदृष्टरूपेण केनापि सत्त्वेनातिक्रम्य

मेघप्रतिच्छन्दस्य प्रासादस्याग्रभूमिमारोपितः ।

राजाः -- ( उत्थाय )

मा तावत् । ममापि सत्त्वैरभिभूयन्ते गृहाः । अथ वा ।

अहन्यहन्यात्मन एव तावज्ज्ञातुं प्रमादस्खलितं न शक्यम् ।

प्रजासु कः के पथा प्रयातीत्यशेषतो वेदितुमस्ति शक्तिः॥२६॥

( नेपथ्ये )

भो वयस्य अविहा अविहा ।

राजाः -- ( गतिभेदेन परिक्रामन् )

सखे न भेतव्यम् ।

( नेपथ्ये )

( पुनस्तदेव पठित्वा )

कथं न भेष्यामि । एष मां कोऽपि प्रत्यवनतशिरोधरमिक्षुमिव

त्रिभङ्गं करोति ।

राजाः -- ( सदृष्टिक्षेपम् )

धनुस्तावत् ।

( प्रविश्य शार्ङ्गहस्ता )

यवनी -- भर्तः एतध्दस्तावापसहितं शरासनम् ।

( राजा सशरं धनुरादत्ते )

( नेपथ्ये )

एष त्वामभिनवकण्ठशोणितार्थी शार्दूलः पशुमिव हन्मि

चेष्टमानम् ।

आर्तानां भयमपनेतुमात्तधन्वा दुष्यन्तस्तव शरणं

भवत्विदानीम्॥२७॥

राजाः -- ( सरोषम् )

कथं मामेवोद्दिशति । तिष्ठ कुणपाशन । त्वमिदानीं न भविष्यसि ।

( शार्ङ्गमारोप्य )

वेत्रवति सोपानमार्गमादेशय ।

प्रतिहारी -- इत इतो देवः ।

( सर्वे सत्वरमुपसर्पन्ति )

राजाः -- ( समन्ताद्विलोक्य )

शून्यं खल्विदम् ।

( नेपथ्ये )

अविहा । अविहा । अहं अत्रभवन्तं पश्यामि । त्वं मां न पश्यसि ।

बिडालगृहीतो मूषक इव निराशोऽस्मि जीविते संवृत्तः ।

राजाः -- भोस्तिरस्करिणीगर्वित मदीयमस्त्रं त्वां द्रक्ष्यति । एष

तमिषुं संदधे ।

यो हनिष्यति वध्यं त्वां रक्ष्यं रक्षिष्यति द्विजम् ।

हंसो हि क्षीरमादत्ते तन्मिश्रा वर्जयत्यपः॥२८॥

( इत्यस्त्रं संधत्ते )

( ततः प्रविशति विदूषकमुत्सृज्य मातलिः )

मातलिः --

कृता शरव्यं हरिणा तवासुराः शरासनं तेषु विकृष्यतामिदम्

।

प्रसादसौम्यानि सतां सुहृज्जने पतन्ति चक्षूंषि न दारुणाः शराः

॥२९॥

राजाः -- ( ससम्भ्रममस्त्रमुपसंहरन् )

अये मातलिः । स्वागतं महेन्द्रसारथे ।

( प्रविश्य )

विदूषकः -- अहं येनेष्टिपशुमारं मारितः सोऽनेन

स्वागतेनाभिनद्यते ।

मातलिः -- ( सस्मितम् )

आयुष्मन्श्रूयतां यदर्थमस्मि हरिणा भवत्सकाशं प्रेषितः ।

राजाः -- अवहितोऽस्मि ।

मातलिः -- अस्ति कालनेमिप्रसूतिर्दुर्जयो नाम दानवगणः ।

राजाः -- अस्ति । श्रुतपूर्वं मया नारदात् ।

मातलिः --

सख्युस्ते स किल शतक्रतोरजय्य स्तस्य त्वं रणशिरसि स्मृतो निहन्ता ।

उच्छेत्तुं प्रभवति यन्न सप्तसप्तिस्तन्नैशं तिमिरमपाकरोति चन्द्रः

॥३०॥

स भवानात्तशस्त्र एव इदानीमैन्द्ररथमारुह्य विजयाय

प्रतिष्ठताम् ।

राजाः -- अनुगृहीतोऽहमनया मघवतः सम्भावनया । अथ

माधव्यं प्रति भवता किमेवं प्रयुक्तम् ।

मातलिः -- तदपि कथ्यते । किञ्चिन्निमित्तादपि

मनःसंतापादायुष्मान्मया विक्लवो दृष्टः ।

पश्चात्कोपयितुमायुष्मन्तं तथा कृतवानस्मि । कुतः ।

ज्वलति चलितेन्धनोऽग्निर्विप्रकृतः पन्नगः फणां कुरुते ।

प्रायः स्वं महिमानं क्षोभात्प्रतिपद्यते हि जनः॥३१॥

राजाः -- ( जनान्तिकम् )

वयस्य अनतिक्रमणीया दिवस्पतेराज्ञा । तदत्र परिगतार्थं कृत्वा

मद्वचनादमात्यपिशुनं ब्रूहि ।

त्वन्मतिः केवला तावत् परिपालयतु प्रजाः ।

अधिज्यमिदमन्यस्मिन्कर्मणि व्यापृतं धनुः॥३२॥

इति ।

विदूषकः -- यद्भवानाज्ञापयति ।

( इति निष्क्रान्तः )

मातलिः -- आयुष्मान्रथमारोहतु ।

( राजा रथारोहणं नाट्यति )

( निष्क्रान्ताः सर्वे )

( इति षष्ठो अङ्कः । )

सप्तमोऽङ्कः ।

( ततः प्रविशत्याकाशयानेन रथाधिरूढो राजा मातलिश्च )

राजाः -- मातले अनुष्ठितनिदेशोऽपि मघवतः

सत्क्रियाविशेषादनुपयुक्तमिवात्मानं समर्थये ।

मातलिः -- ( सस्मितम् )

आयुष्मन् उभयमप्यपरितोषं समर्थये ।

प्रथमोपकृतं मरुत्वतः प्रतिपत्त्या लघु मन्यते भवान् ।

गणयत्यवदानविस्मितो भवतः सोऽपि न सत्क्रियागुणान्॥१॥

राजाः -- मातले मा मैवम् । स खलु

मनोरथानामप्यभूमिर्विसर्जनावसरसत्कारः । मम हि दिवौकसां

समक्षमर्धासनोपवेशितस्य ।

अन्तर्गतप्रार्थनमन्तिकस्थं जयन्तमुद्वीक्ष्य कृतस्मितेन ।

आमृष्टवक्षोहरिचन्दनाङ्का मन्दारमाला हरिणा पिनद्धा॥२॥

मातलिः -- किमिव नामायुष्मानमरेश्वरान्नार्हति । पश्य ।

सुखपरस्य हरेरुभयैः कृतं त्रिदिवमुद्धृतदानवकण्टकम् ।

तव शरैरधुना नतपर्वभिः पुरुषकेसरिणश्च पुरा नखैः॥३॥

राजाः -- अत्र खलु शतक्रतोरेव महिमा स्तुत्यः ।

सिध्यन्ति कर्मसु महत्स्वपि यन्नियोज्याः ।

सम्भावनागुणमवेहि तमीश्वराणाम् ।

किं वाऽभविष्यदरुणस्तमसां विभेत्ता

तं चेत्सहस्रकिरणो धुरि नाकरिष्यत्॥४॥

मातलिः -- सदृशं तवैतत् ।

( स्तोकमन्तरमतीत्य )

आयुष्मन् इतः पश्य नाकपृष्ठप्रतिष्ठितस्य सौभाग्यमात्मयशसः

।

विच्छित्तिशेषैः सुरसुन्दरीणां वर्णैरमी कल्पलतांशुकेषु ।

विचिन्त्य गीतक्षममर्थजातं दिवौकसस्त्वच्चरितं लिखन्ति॥५॥

राजाः -- मातले असुरसम्प्रहारोत्सुकेन पूर्वेद्युर्दिवमधिरोहता मया

न लक्षितः स्वर्गमार्गः । कतमस्मिन्मरुतां पथि वर्तामहे ।

मातलिः --

त्रिस्रोतसं वहति यो गगनप्रतिष्ठां ज्योतींषि वर्तयति च

प्रविभक्तरश्मिः ।

तस्य द्वितीयहरिविक्रमनिस्तमस्कं वायोरिमं परिवहस्य वदन्ति मार्गम्

॥६॥

राजाः -- मातले अतः खलु सबाह्यान्तःकरणो ममान्तरात्मा प्रसीदति

।

( रथाङ्गमवलोक्य )

मेघपदवीमवतीर्णौ स्वः ।

मातलिः -- कथमवगम्यते ।

राजाः -- अयमरविवरेभ्यश्चातकैर्निष्पतद्भिर्हरिभिरचिरभासां

तेजसा चानुलिप्तैः ।

गतमुपरि घनानां वारिगर्भोदराणां

पिशुनयति रथस्ते शीकरक्लिन्ननेमिः॥७॥

मातलिः -- क्षणादायुष्मान्स्वाधिकारभूमौ वर्तिष्यते ।

राजाः -- ( अधोऽवलोक्य )

मातले वेगावतरणादाश्चर्यदर्शनः संलक्ष्यते मनुष्यलोकः । तथा

हि ।

शैलानामवरोहतीव शिखरादुन्मज्जतां मेदिनी ।

पर्णाभ्यन्तरलीनतां विजहति स्कन्धोदयात्पादपाः ।

संतानैस्तनुभावनष्टसलिला व्यक्तिं भजन्त्यापगाः ।

केनाप्युत्क्षिपतेव पश्य भुवनं मत्पार्श्वमानीयते॥८॥

मातलिः -- साधु दृष्टम् ।

( सबहुमानमवलोक्य )

अहो उदाररमणीया पृथिवी ।

राजाः -- मातले कतमोऽयं पूर्वापरसमुद्रावगाढः

कनकरसनिस्यन्दी सांध्य इव मेघपरिघः सानुमानालोक्यते ।

मातलि -- आयुष्मन् एष खलु हेमकूटो नाम

किम्पुरुषपर्वतस्तपःसंसिद्धिक्षेत्रम् । पश्य ।

स्वायम्भुवान्मरीचेर्यः प्रबभूव प्रजापतिः ।

सुरासुरगुरुः सोऽत्र सपत्नीकस्तपस्यति॥९॥

राजाः -- तेन ह्यनतिक्रमणीयानि श्रेयांसि । प्रदक्षिणीकृत्य

भगवन्तं गन्तुमिच्छामि ।

मातलिः -- प्रथमः कल्पः ।

( नाट्येनावतीर्णौ )

राजाः -- ( सविस्मयम् )

उपोढशब्दा न रथाङ्गनेमयः प्रवर्तमानं न च दृश्यते रजः ।

अभूतलस्पर्शनतयाऽनिरुद्धतस्तवावतीर्णोऽपि रथो न लक्ष्यते॥१०॥

मातलिः -- एतावानेव शतक्रतोरायुष्मतश्च विशेषः ।

राजाः -- मातले कतमस्मिन्प्रदेशे मारीचाश्रमः ।

मातलिः -- ( हस्तेन दर्शयन् )

वल्मीकार्धनिमग्नमूर्तिरुरसा संदष्टसर्पत्वचा

कण्ठे जीर्णलताप्रतानवलयेनात्यर्थसम्पीडितः ।

अंसव्यापि शकुन्तनीडनिचितं बिभ्रज्जटामण्डलं

यत्र स्थाणुरिवाचलो मुनिरसावभ्यर्कबिम्बं स्थितः॥११॥

राजाः -- नमस्ते कष्टतपसे ।

मातलिः -- ( संयतप्रग्रहं रथं कृत्वा )

एतौ अदितिपरिवर्धितमन्दारवृक्षं प्रजापतेराश्रमं प्रविष्टौ स्वः ।

राजाः -- स्वर्गादधिकतरं निर्वृतिस्थानम्

अमृतहृदमिवावगाढोऽस्मि ।

मातलिः -- ( रथं स्थापयित्वा )

अवतरत्वायुष्मान् ।

राजाः -- ( अवतीर्य )

मातले भवान्कथमिदानीम् ।

मातलिः -- संयन्त्रितो मया रथः । वयमप्यवतरामः ।

( तथा कृत्वा )

इत आयुष्मन् ।

( परिक्रम्य )

दृश्यन्तामत्रभवतामृषीणां तपोवनभूमयः ।

राजाः -- ननु विस्मयादवलोकयामि ।

प्राणानामनिलेन वृत्तिरुचिता सत्कल्पवृक्षे वने

तोये काञ्चनपद्मरेणुकपिशे धर्माभिषेकक्रिया ।

ध्यानं रत्नशिलातलेषु विबुधस्त्रीसन्निधौ संयमो

यत्काङ्क्षन्ति तपोभिरन्यमुनयस्तस्मिंस्तपस्यन्त्यमी॥१२॥

मातलिः -- उत्सर्पिणी खलु महतां प्रार्थना ।

( परिक्रम्य । आकाशे )

अये वृद्धशाकल्य किमनुतिष्ठति भगवान्मारीचः । किं ब्रवीषि ।

दाक्षायण्या प्रतिव्रतार्धमधिकृत्य पृष्टस्तस्यै

महर्षिपत्नीसहितायै कथयतीति ।

राजाः -- ( कर्णं दत्त्वा )

अये प्रतिपाल्यावसरः खलु प्रस्तावः ।

मातलिः -- ( राजानमवलोक्य )

अस्मिन्नशोकवृक्षमूले तावदास्तामायुष्मान् यावत्त्वामिन्द्रगुरवे

निवेदयितुमन्तरान्वेषी भवामि ।

राजाः -- यथा भवान्मन्यते ।

( इति स्थितः )

मातलिः -- आयुष्मन् साधयाम्यहम् ।

( इति निष्क्रान्तः )

राजाः -- ( निमित्तं सूचयित्वा )

मनोरथाय नाशंसे किं बाहो स्पन्दसे वृथा ।

पूर्वावधीरितं श्रेयो दुःखं हि परिवर्तते॥१३॥

( नेपथ्ये )

मा खलु चापलं कुरु । कथं गत एवात्मनः प्रकृतिम् ।

राजाः -- ( कर्णं दत्त्वा )

अभूमिरियमविनयस्य । को नु खल्वेष निषिध्यते ।

( शब्दानुसारेणावलोक्य । सविस्मयम् )

अये को नु खल्वयमनुबध्यमानस्तपस्विनीभ्यामबालसत्त्वो बालः ।

अर्धपीतस्तनं मातुरामर्दक्लिष्टकेसरम् ।

प्रक्रीडितुं सिंहशिशुं बलात्कारेण कर्षति॥१४॥

( ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टकर्मा तपस्विनीभ्यां बालः )

बालः -- जृम्भस्व सिंह दन्तांस्ते गणयिष्ये ।

प्रथमा -- अविनीत किं नोऽपत्यनिर्विशेषाणि सत्त्वानि विप्रकरोषि ।

हन्त वर्धते ते संरम्भः । स्थाने खलु ऋषिजनेन सर्वदमन इति

कृतनामधेयोऽसि ।

राजाः -- किं नु खलु बालेऽस्मिन्नौरस इव पुत्रे स्निह्यति मे मनः ।

नूनमनपत्यता मां वत्सलयति ।

द्वितीया -- एषा खलु केसरिणी त्वां लङ्घयति यद्यस्याः पुत्रकं न

मुञ्चसि ।

बालः -- ( सस्मितम् )

अहो बलीयः खलु भीतोऽस्मि ।

( इत्यधरं दर्शयति )

राजाः --

महतस्तेजसो बीजं बालोऽयं प्रतिभाति मे ।

स्फुलिङ्गावस्थया वह्निरेधापेक्ष इव स्थितः॥१५॥

प्रथमा -- वत्स एनं बालमृगेन्द्रं मुञ्च । अपरं ते क्रीडनकं

दास्यामि ।

बालः -- कुत्र । देह्येतत् ।

( इति हस्तं प्रसारयति )

राजाः -- कथं चक्रवर्तिलक्षणमप्यनेन धार्यते । तथा ह्यस्य ।

प्रलोभ्यवस्तुप्रणयप्रसारितो विभाति जालग्रथिताङ्गुलिः करः ।

अलक्ष्यपत्रान्तरमिद्धरागया नवोषसा भिन्नमिवैकपङ्कजम्॥१६॥

द्वितीया -- सुव्रते न शक्य एष वाचामात्रेण विरमयितुम् । गच्छ

त्वम् । मदीय उटजे मार्कण्डेयस्यर्षिकुमारस्य वर्णचित्रितो

मृत्तिकामयूरस्तिष्ठति । तमस्योपहर ।

प्रथमा -- तथा ।

( इति निष्क्रान्ता )

बालः -- अनेनैव तावत्क्रीडिष्यामि ।

( इति तापसीं विलोक्य हसति )

राजाः -- स्पृहयामि खलु दुर्ललितायस्मै ।

आलक्ष्यदन्तमुकुलाननिमित्तहासैरव्यक्तवर्णरमणीयवचःप्रवृत्तीन् ।

अङ्काश्रयप्रणयिनस्तनयान्वहन्तो धन्यास्तदङ्गरजसा मलिनीभवन्ति॥

१७॥

तापसी -- भवतु । न मामयं गणयति ।

( पार्श्वमवलोक्य )

कोऽत्र ऋषिकुमाराणाम् ।

( राजानमवलोक्य )

भद्रमुख एहि तावत् । मोचयानेन दुर्मोचहस्तग्रहेण डिम्भलीलया

बाध्यमानं बालमृगेन्द्रम् । ( -दुर्मोक- )

राजाः -- ( उपगम्य । सस्मितम् )

अयि भो महर्षिपुत्र ।

एवमाश्रमविरुद्धवृत्तिना संयमः किमिति जन्मतस्त्वया ।

सत्त्वसंश्रय सुखोऽपि दूष्यते कृष्णसर्पशिशुनेव चन्दनः॥१८

॥

तापसी -- भद्रमुख न खल्वयमृषिकुमारः ।

राजाः -- आकारसदृशं चेष्टितमेवास्य कथयति ।

स्थानप्रत्ययात्तु वयमेवन्तर्किणः ।

( यथाभ्यर्थितमनुतिष्ठन्बालस्पर्शमुपलभ्य । आत्मगतम् )

अनेन कस्यापि कुलाङ्कुरेण स्पृष्टस्य गात्रेषु सुखं ममैवम् ।

कां निर्वृतिं चेतसि तस्य कुर्याद्यस्यायमङ्कात्कृतिनः प्ररूढः॥१९

॥

तापसी -- ( उभौ निर्वर्ण्य )

आश्चर्यमाश्चर्यम् ।

राजाः -- आर्ये किमिव ।

तापसी -- अस्य बालकस्य तेऽपि संवादिन्याकृतिरिति विस्मिताऽस्मि ।

अपरिचितस्यापि तेऽप्रतिलोमः संवृत्त इति ।

राजाः -- ( बालकमुपलालयन् )

न चेन्मुनिकुमारोऽयमथ को स्य व्यपदेशः ।

तापसी -- पुरुवंशः ।

राजाः -- ( आत्मगतम् )

कथमेकान्वयो मम । अतः खलु मदनुकारिणमेनमत्रभवती मन्यते ।

अस्त्येतत्पौरवाणामन्त्यं कुलव्रतम् ।

भवनेषु रसाधिकेषु पूर्वं क्षितिरक्षार्थमुशन्ति ये निवासम् ।

नियतैकव्रतियतानि पश्चात्तरुमूलानि गृहीभवन्ति तेषाम्॥२०॥

( प्रकाशम् )

न पुनरात्मगत्या मानुषाणामेष विषयः ।

तापसी -- यथा भद्रमुखो भणति । अप्सरःसम्बन्धेनास्य जनन्यत्र

देवगुरोस्तपोवने प्रसूता ।

राजाः -- ( अपवार्य )

हन्त द्वितीयमिदमाशाजननम् ।

( प्रकाशम् )

अथ सा तत्रभवती किमाख्यस्य राजर्षेः पत्नी ।

तापसी -- कस्तस्य धर्मदारपरित्यागिनो नाम संकीर्तयितुं

चिन्तयिष्यति ।

राजाः -- ( स्वगतम् )

इयं खलु कथा मामेव लक्ष्यीकरोति । यदि तावदस्य शिशोर्मातरं

नामतः पृच्छामि । अथ वाऽनार्यः परदारव्यवहारः ।

( प्रविष्य मृन्मयूरहस्ता )

तापसी -- सर्वदमन शकुंतलावण्यं प्रेक्षस्व ।

बालः -- ( सदृष्टिक्षेपम् )

कुत्र वा मम माता ।

उभे -- नामसादृश्येन वञ्चितो मातृवत्सलः ।

द्वितीया -- वत्स अस्य मृत्तिकामयूरस्य रम्यत्वं पश्येति भणितोऽसि ।

राजाः -- ( आत्मगतम् )

किं वा शकुन्तलेत्यस्या मातुराख्या । सन्ति पुनर्नामधेयसादृश्यानि ।

अपि नाम मृगतृष्णिकेव

नाममात्रप्रस्तावो मे विषादाय कल्पते ।

बालः -- मातः रोचते म एष भद्रमयूरः ।

( इति क्रीडनकमादत्ते )

प्रथमा -- ( विलोक्य । सोद्वेगम् )

अहो रक्षाकरण्डकमस्य मणिबन्धे न दृश्यते ।

राजाः -- अलमावेगेन । नन्विदमस्य सिंहशावविमर्दात्परिभ्रष्टम् ।

( इत्यादातुमिच्छति )

उभे -- मा खल्वेतदवलम्ब्य कथम् । गृहीतमनेन ।

( इति विस्मयादुरोनिहितहस्ते परस्परमवलोकयतः )

राजाः -- किमर्थं प्रतिषिद्धाः स्मः ।

प्रथमा -- श‍ृणोतु महाराजः । एषाऽपराजिता नामौषधिरस्य

जातकर्मसमये भगवता मारीचेन दत्ता । एतां किल

मातापितरावात्मानं च वर्जयित्वाऽपरो भूमिपतितां न गृह्णाति ।

राजाः -- अथ गृह्णाति ।

प्रथमा -- ततस्तं सर्पो भूत्वा दशति ।

राजाः -- भवतीभ्यां कदाचिदस्याः प्रत्यक्षीकृता विक्रिया ।

उभे -- अनेकशः ।

राजाः -- ( सहर्षम् । आत्मगतम् )

कथमिव सम्पूर्णमपि मे मनोरथं नाभिनन्दामि ।

( इति बालं परिष्वजते )

द्वितीया -- सुव्रते एहि । इमं वृत्तान्तं नियमव्यापृतायै

शकुंतलायै निवेदयावः ।

( इति निष्क्रान्ते )

बालः -- मुञ्च माम् । यावन्मातुः सकाशं गमिष्यामि ।

राजाः -- पुत्रक मया सहैव मातरमभिनन्दिष्यसि ।

बालः -- मम खलु तातो दुष्यन्तः । न त्वम् ।

राजाः -- ( सस्मितम् )

एष विवाद एव प्रत्याययति ।

( ततः प्रविशत्येकवेणीधरा शकुंतला )

शकुंतला -- विकारकालेऽपि प्रकृतिस्थां सर्वदमनस्यौषधिं

श्रुत्वा न मे आशाऽऽसीदात्मनो भागधेयेषु । अथ वा यथा

सानुमत्याऽऽख्यातं तथा सम्भाव्यत एतत् ।

राजाः -- ( शकुंतलां विलोक्य )

अये सेयमत्रभवती शकुंतला यैषा

वसने परिधूसरे वसाना नियमक्षाममुखी धृतैकवेणिः ।

अतिनिष्करुणस्य शुद्धशीला मम दीर्घं विरहव्रतं बिभर्ति॥२१॥

शकुंतला -- ( पश्चात्तापविवर्णं राजानं दृष्ट्वा )

न खल्वार्यपुत्र इव । ततः क एष इदानीं कृतरक्षामङ्गलं

दारकं मे गात्रसंसर्गेण दूषयति ।

बालः -- ( मातरमुपेत्य )

मातः एष कोऽपि पुरुषो मां पुत्र इत्यालिङ्गति ।

राजाः -- प्रिये क्रौर्यमपि मे त्वयि प्रयुक्तमनुकूलपरिणामं संवृत्तं

यदहमिदानीं त्वया प्रत्यभिज्ञातमात्मानं पश्यामि ।

शकुंतला -- ( आत्मगतम् )

हृदय समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।

परित्यक्तमत्सरेणानुकम्पितास्मि दैवेन । आर्यपुत्रः खल्वेषः ।

राजाः -- प्रिये ।

स्मृतिभिन्नमोहतमसो दिष्ट्या प्रमुखे स्थितासि मे सुमुखि ।

उपरागान्ते शशिनः समुपगता रोहिणी योगम्॥२२॥

शकुंतला -- जयतु जयत्वार्यपुत्रः ।

(इत्यर्धोक्ते बाष्पकण्ठी विरमति)

राजाः -- सुन्दरि ।

बाष्पेण प्रतिषिद्धेऽपि जयशब्दे जितं मया ।

यत्ते दृष्टमसंस्कारपाटलोष्ठपुटं मुखम्॥२३॥

बालः -- मातः क एषः ।

शकुंतला -- वत्स ते भागधेयानि पृच्छ ।

राजाः -- ( शकुंतलायाः पादयोः प्रणिपत्य )

सुतनु हृदयात्प्रत्यादेशव्यलीकमपैतु ते

किमपि मनसः सम्मोहो मे तदा बलवानभूत् ।

प्रबलतमसामेवम्प्रायाः शुभेषु हि वृत्तयः

स्रजमपि शिरस्यन्धः क्षिप्तां धुनोत्यहिशङ्कया॥२४॥

शकुंतला -- उत्तिष्ठत्वार्यपुत्रः । नूनं मे सुचरितप्रतिबन्धकं

पुराकृतं तेषु दिवसेषु परिणामाभिमुखमासीद्येन

सानुक्रोशोऽप्यार्यपुत्रो मयि विरसः संवृत्तः ।

( राजोत्तिष्ठति )

शकुंतला -- अथ कथमार्यपुत्रेण स्मृतो दुःखभाग्ययं जनः ।

राजाः -- उद्धृतविषादशल्यः कथयिष्यामि ।

मोहान्मया सुतनु पूर्वमुपेक्षितस्ते

यो बद्धबिन्दुरधरं परिबाधमानः ।

तं तावदाकुटिलपक्ष्मविलग्नमद्य

बाष्पं प्रमृज्य विगतानुशयो भवेयम्॥२५॥

( इति यथोक्तमनुतिष्ठति )

शकुंतला -- ( नाममुद्रां दृष्ट्वा )

आर्यपुत्र इदं तदङ्गुलीयकम् ।

राजाः -- अस्मादङ्गुलीयोपलम्भात्खलु स्मृतिरुपलब्धा ।

शकुंतला -- विषमं कृतमनेन यत्तदाऽऽर्यपुत्रस्य प्रत्ययकाले

दुर्लभमासीत् ।

राजाः -- तेन हि ऋतुसमवायचिह्नं प्रतिपद्यतां लता कुसुमम् ।

शकुंतला -- नास्य विश्वसिमि । आर्यपुत्र एवैतद्धारयतु ।

( ततः प्रविशति मातलिः )

मातलिः -- दिष्ट्या धर्मपत्नीसमागमेन पुत्रमुखदर्शनेन

चायुष्मान्वर्धते ।

राजाः -- अभूत्सम्पादितस्वादुफलो मे मनोरथः । मातले न खलु

विदितोऽयमाखण्डलेन वृत्तान्तः स्यात् ।

मातलिः -- ( सस्मितम् )

किमीश्वराणां परोक्षम् । एत्वायुष्मान् । भगवान्मारीचस्ते दर्शनं

वितरति ।

राजाः -- शकुन्तले अवलम्ब्यतां पुत्रः । त्वां पुरस्कृत्य भगवन्तं

द्रष्टुमिच्छामि ।

शकुंतला -- जिह्रेम्यार्यपुत्रेण सह गुरुसमीपं गन्तुम् ।

राजाः -- अप्याचरितव्यमभ्युदयकालेषु । एह्येहि ।

( सर्वे परिक्रामन्ति )

( ततः प्रविशत्यदित्या सार्धमासनस्थो मारीचः )

मारीचः -- ( राजानमवलोक्य )

दाक्षायणि ।

पुत्रस्य ते रणशिरस्ययमग्रयायी

दुष्यन्त इत्यभिहितो भुवनस्य भर्ता ।

चापेन यस्य विनिवर्तितकर्म जातं

तत्कोटिमत्कुलिशमाभरणं मघोनः॥२६॥

अदितिः -- सम्भावनीयानुभावाऽस्याकृतिः ।

मातलिः -- आयुष्मन् एतौ पुत्रप्रीतिपिशुनेन चक्षुषा दिवौकसां

पितरावायुष्मन्तमवलोकयतः । तावुपसर्प ।

राजाः -- मातले ।

प्राहुर्द्वादशधा स्थितस्य मुनयो यत्तेजसः कारणं

भर्तारं भुवनत्रयस्य सुषुवे यद्यज्ञभागेश्वरम् ।

यस्मिन्नात्मभवः परोऽपि पुरुषश्चक्रे भवायास्पदं

द्वन्द्वं दक्षमरीचिसम्भवमिदं तत्स्रष्टुरेकान्तरम्॥२७॥

मातलिः -- अथ किम् ।

राजाः -- ( उपगम्य )

उभाभ्यामपि वासवनियोज्यो दुष्यन्तः प्रणमति ।

मारीच -- वत्स चिरं जीव । पृथिवीं पालय ।

अदितिः -- वत्स अप्रतिरथो भव ।

शकुंतला -- दारकसहिता वां पादवदनं करोमि ।

मारीचः -- वत्से ।

आखण्डलसमो भर्ता जयन्तप्रतिमः सुतः ।

आशीरन्या न ते योग्या पौलोमीसदृशी भव॥२८॥

अदितिः -- जाते भर्तुर्बहुमता भव । अयं च दीर्घायुर्वत्सक

उभयकुलनन्दनो भवतु । उपविशत ।

( सर्वे प्रजापतिमभित उपविशन्ति )

मारीचः -- ( एकैकं निर्दिंशन् )

दिष्ट्या शकुंतला साध्वी सदपत्यमिदं भवान् ।

श्रद्धा वित्तं विधिश्चेति त्रितयं तत्समागतम्॥२९॥

राजाः -- भगवन् । प्रागभिप्रेतसिद्धिः । पश्चाद्दर्शनम् ।

अतोऽपूर्वः खलु वोऽनुग्रहः । कुतः ।

उदेति पूर्वं कुसुमं ततः फलं घनोदयः प्राक्तदनन्तरं पयः ।

निमित्तनैमित्तिकयोरयं क्रमस्तव प्रसादस्य पुरस्तु सम्पदः॥३०॥

मातलिः -- एवं विधातारः प्रसीदन्ति ।

राजाः -- भगवन् इमामाज्ञाकरीं वो गान्धर्वेण विवाहविधिनोपयम्य

कस्यचित्कालस्य बन्धुभिरानीतां

स्मृतिशैथिल्यात्प्रत्यादिशन्नपराद्धोऽस्मि तत्रभवतो

युष्मत्सगोत्रस्य कण्वस्य । पश्चादङ्गुलीयकदर्शनादूढपूर्वां

तद्दुहितरमवगतोऽहम् । तच्चित्रमिव मे प्रतिभाति ।

यथा गजो नेति समक्षरूपे तस्मिन्नपक्रामति संशयः स्यात् ।

पदानि दृष्ट्वा तु भवेत्प्रतीतिस्तथाविधो मे मनसो विकारः॥३१॥

मारीचः -- वत्स अलमात्मापराधशङ्कया । सम्मोहोऽपि

त्वय्यनुपपन्नः । श्रूयताम् ।

राजाः -- अवहितोऽस्मि ।

मारीचः -- यदैवाप्सरस्तीर्थावतरणात्प्रत्यक्षवैक्लव्यां

शकुंतलामादाय मेनका दाक्षायणीमुपगता तदैव

ध्यानादवगतोऽस्मि दुर्वाससः शापादियं तपस्विनी

सहधर्मचारिणीत्वया प्रत्यादिष्टा नान्यथेति । स

चायमङ्गुलीयकदर्शनावसानः ।

राजाः -- ( सोच्छ्वासम् )

एष वचनीयान्मुक्तोऽस्मि ।

शकुंतला -- ( स्वगतम् )

दिष्ट्याऽकारणप्रत्यादेशी नार्यपुत्रः । न पुनः शप्तमात्मानं

स्मरामि । अथ वा प्राप्तो मया स हि शापो विरहशून्यहृदयया न

विदितः । अतः सखीभ्यां संदिष्टास्मि भर्तुरङ्गुलीयकं

दर्शयितव्यमिति ।

मारीचः -- वत्से चरितार्थासि । तदिदानीं सहधर्मचारिणं प्रति

न त्वया मन्युः कार्यः । पश्य ।

शापादसि प्रतिहता स्मृतिरोधरूक्षे

भर्तर्यपेततमसि प्रभुता तवैव ।

छाया न मूर्छति मलोपहतप्रसादे

शुद्धे तु दर्पणतले सुलभावकाशा॥३२॥

राजाः -- यथाह भगवान् ।

मारीचः -- वत्स कच्चिदभिनन्दितस्त्वया

विधिवदस्माभिरनुष्ठितजातकर्मा पुत्र एष शाकुन्तलेयः ।

राजाः -- भगवन् अत्र खलु मे वंशप्रतिष्ठा ।

( इति बालं हस्तेन गृह्णाति )

मारीचः -- तथाभाविनमेनं चक्रवर्तिनमवगच्छतु भवान् ।

पश्य ।

रथेनानुद्धातस्तिमितगतिना तीर्णजलधिः

पुरा सप्तद्वीपां जयति वसुधामप्रतिरथः ।

इहायं सत्त्वानां प्रसभदमनात्सर्वदमनः

पुनर्यास्यत्याख्यां भरत इति लोकस्य भरणात्॥३३॥

राजाः -- भगवता कृतसंस्कारे सर्वमस्मिन्वयमाशास्महे ।

अदितिः -- भगवन् अस्या दुहितृमनोरथसम्पत्तेः कण्वोऽपि

तावत्च्छ्रुतविस्तारः क्रियताम् । दुहितृवत्सला मेनकेहैवोपचरन्ती

तिष्ठति ।

शकुंतला -- ( आत्मगतम् )

मनोरथः खलु मे भणितो भगवत्या ।

मारीचः -- तपःप्रभवात्प्रत्यक्षं सर्वमेव तत्रभवतः ।

राजाः -- अतः खलु मम नातिक्रुद्धो मुनिः ।

मारीचः -- तथाप्यसौ प्रियमस्माभिः प्रष्टव्यः । कः कोऽत्र भोः ।

( प्रविश्य )

शिष्यः -- भगवन् अयमस्मि ।

मारीचः -- गालव इदानीमेव विहायसा गत्वा मम

वचनात्तत्रभवते कण्वाय प्रियमावेदय यथा पुत्रवती शकुंतला

तच्छापनिवृत्तौ स्मृतिमता दुष्यन्तेन प्रतिगृहीतेति ।

शिष्यः -- यदाज्ञापयति भगवान् ।

( इति निष्क्रान्तः )

मारीचः -- वत्स त्वमपि स्वापत्यदारसहितः सख्युराखण्डलस्य

रथमारुह्य ते राजधानीं प्रतिष्ठस्व ।

राजाः -- यदाज्ञापयति भगवान् ।

मारीचः -- अपि च ।

तव भवतु बिडौजाः प्राज्यवृष्टिः प्रजासु

त्वमपि विततयज्ञो वज्रिणं प्रीणयस्व ।

युगशतपरिवर्तानेवमन्योन्यकृत्यैर्नयतमु-

भयलोकानुग्रहश्लाघनीयैः॥३४॥

राजाः -- भगवन् यथाशक्ति श्रेयसे यतिष्ये ।

मारीचः -- वत्स किं ते भूयः प्रियमुपकरोमि ।

राजाः -- अतः परमपि प्रियमस्ति । यदीह भगवान्प्रियं कर्तुमिच्छति

तर्हीदमस्तु ।

( भरतवाक्यम् )

प्रवर्ततां प्रकृतिहिताय पार्थिवः

सरस्वती श्रुतमहतां महीयताम् ।

ममापि च क्षपयतु नीललोहितः

पुनर्भवं परिगतशक्तिरात्मभूः॥३५॥

( निष्क्रान्ताः सर्वे )

( इति सप्तमोऽङ्कः । )

समाप्तमिदमभिज्ञानशकुंतलं नाम नाटकम् ।